Tijdens de sluiting van de scholen klonken veel zorgen over kwetsbare kinderen in onveilige thuissituaties en leerlingen die niet bereikt konden worden. Die zorgen zijn terecht. Een belangrijke les: houd de telefoonnummers van gezinnen en jongeren up to date.

“Al vrij snel na het begin van de sluiting kregen we signalen van gezinnen waarin het niet goed ging. Wij zijn zoveel mogelijk met de ouders of verzorgers in gesprek gegaan, soms ook op school. Deze gezinnen zaten vaak al in een hulpverleningstraject”, zegt Jan-Willem Stegeman, directeur-bestuurder van sbo De Welle in Almelo. “Toen we de deur op een kier mochten zetten, vingen we vijftien van onze 225 leerlingen op. We hebben veel geschakeld met de hulpverlening; in één geval leidden problemen tot een uithuisplaatsing. De laatste weken van de schoolsluiting werd de druk in veel gezinnen flink hoger, dus ik was blij dat het speciaal basisonderwijs na de meivakantie helemaal open kon.” Ook Judith Kuijpers, directeur van Veilig Thuis Zuidoost-Brabant, maakt zich zorgen over kinderen die tijdens de coronacrisis in de knel zitten. “De coronacrisis kan veel stress opleveren: ouders verliezen mogelijk hun baan, kunnen niet altijd sporten, drankproblemen worden misschien groter, enzovoorts. Onze grootste zorg is misschien wel dat we verwachten dat de problemen in veel gezinnen toenemen, terwijl het aantal meldingen en adviesvragen dat we bij Veilig Thuis ontvangen niet toeneemt – soms zelfs afneemt.”

Escape kwijt 
Toen de scholen hun deuren weer openden was dat voor de meeste leerlingen en leraren fijn. Maar van het effect van de sluiting op de kwetsbare kinderen weten we nog niet veel. Kinderombudsvrouw Margrite Kalverboer zegt: “We hebben kaders, theorieën en bagage, maar nu zien we dat we niet alles weten of kunnen voorspellen. Ik wil weten wat de kinderen zelf zeggen over deze periode. Daarom hebben we een grote vragenlijst uitgezet.” Wel bekend is dat er altíjd onveiligheid thuis bestaat: zo’n honderdduizend kinderen in Nederland hebben te maken met mishandeling en misbruik. “Daarnaast hebben we nog veel meer kinderen die te maken hebben met geweld of verwaarlozing, niet eens in beeld. Deze kinderen hebben extra schade opgelopen, want zij waren hun escape deels kwijt. Door coronagerelateerde problemen raakt nu een nieuwe groep kinderen in de knel. Voor kinderen die het thuis zwaar hebben, is persoonlijk contact met de leraar extra belangrijk. Kinderen proberen meestal hun ouders de hand boven het hoofd te houden. Ze willen dat hun leven op school normaal is; het moet geen besmette plek worden.”

Alert blijven 
Een vast ritme hebben en met vriendjes kunnen omgaan is belangrijk voor de ontwikkeling van kinderen. Kuijpers van Veilig Thuis: “Door de schoolsluiting kwam dat in het gedrang. Kinderen die thuis in een onprettige situatie zitten, hebben daar extra last van.” Hoe eerder het onderwijs signalen oppikt dat er iets niet goed is gegaan, hoe eerder er hulp gezocht kan worden, benadrukt Kuipers. “Het is ontzettend belangrijk dat onderwijsprofessionals alert blijven en een Veilig Thuis-melding doen als er zorgen zijn. Er is veel aandacht geweest voor de sinds 2019 aangescherpte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling, er is sinds kort ook een app beschikbaar, maar toch volgen veel leraren de stappen niet. Ze vrezen dat de vertrouwensband met het gezin in gevaar komt of denken dat het lang duurt voordat wij iets doen met een melding. Het onderwijs heeft echter een belangrijke signaleringsfunctie. Wanneer je als leraar twijfels hebt: leg het voor aan een collega of bespreek het met Veilig Thuis.”

Verdwenen kinderen 
Naast de kwetsbare waren er ook de ‘verdwenen’ kinderen. Halverwege de schoolsluitingsperiode werden circa vijfduizend leerlingen (po en vo) niet bereikt. De peiling die de AVS eind mei uitvoerde, laat zien dat dat aantal is teruggelopen tot vijfhonderd.

Ieder kind waar school geen contact mee krijgt, is er een te veel, vindt Carry Roozemond, directeur-bestuurder van Ingrado, de branchevereniging voor leerplicht en voortijdig schoolverlaten. “Als wij vanuit een school of gemeente een signaal krijgen, dan kan de leerplichtambtenaar helpen kijken welke hulp nodig is en eventueel jeugdhulpverlening, de GGD of een jeugdarts bij het gezin betrekken. Dat lukte tijdens de schoolsluiting beter dan we gedacht hadden.” Soms was er bijvangst. Roozemond: “Dan zag een leerplichtambtenaar dat er jongere kinderen of broers en zussen in huis waren, waarover geen melding was ontvangen. Dan kan ook voor die kinderen hulp gezocht worden.” Ze beschouwt de achterliggende weken niet als verloren. “Het was een wake-upcall. Ten eerste realiseerden we ons dat scholen veel beter de telefoonnummers van gezinnen en jongeren moeten bijhouden. En ten tweede bleken er veel meer kinderen op te groeien in een achterstandssituatie dan we dachten.” Naast kinderen uit kwetsbare gezinnen waren relatief veel kinderen van arbeidsmigranten uit beeld, vertelt Roozemond. “Zij reisden massaal af naar het thuisland van hun ouders. Gelukkig dook het merendeel van hen weer op en volgde op afstand de lessen.” Ook op sbo De Welle waren er tijdens de schoolsluiting drie kinderen onder de radar. Stegeman: “Twee van hen zijn er nu weer, maar één leerling is niet teruggekomen. We hebben gebeld, gemaild, zijn langsgegaan… het huis bleek leeg. Heel naar, ik voel me verantwoordelijk.”

Juist minder stress 
Toch heeft de periode van schoolsluiting niet voor alle leerlingen nare gevolgen. Veilig Thuis vermoedt dat in sommige gezinnen de stress juist afnam, doordat kinderen niet op tijd naar school en clubjes hoefden. Ook de Kinderombudsvrouw kreeg signalen van gezinnen waar het juist beter ging. “In multiprobleemgezinnen komen vaak veel verschillende hulpverleners over de vloer. Die kwamen de afgelopen tijd niet, en dat verminderde vaak de stress in die gezinnen. Gezinnen die voorheen passief op de bank zaten werden soms zelfredzamer. Ook zijn er kinderen die zich thuis prettiger voelden, omdat ze op school veel stress ervaren. Anderen kregen een beter contact met hun ouders, of voelden zich prettig bij een minder vol leven.” Op sbo De Welle waren er kinderen, bijvoorbeeld met autisme, die hun leraren verrasten met de cognitieve vorderingen die ze gemaakt hebben. Stegeman: “Sommigen vonden dit de mooiste tijd van hun schoolleven. Natuurlijk moeten ze voor hun sociaal-emotionele ontwikkeling wel naar school komen, en ook vakken als gym doen, maar ik vind het interessant om na te denken over een systeem waarbij sommige leerlingen een deel van de tijd thuis leren.”

Thuiszitters
Ook veel kinderen uit de grote groep thuiszitters vaarden wel bij de coronacrisis. Kalverboer: “Veel van hen vonden het fijn dat ze nu niet als enige uit de klas thuis zaten.” Ze ziet het als een opdracht om het onderwijs zo in te richten dat kinderen tot hun recht komen en we minder afhankelijk zijn van de fysieke aanwezigheid van kinderen op school. Minister Slob heeft de Tweede Kamer toegezegd dat hij de mogelijkheden van afstandsonderwijs voor thuiszitters gaat onderzoeken. Tegelijkertijd waarschuwt de onderwijsinspectie voor de beperkingen van afstandsonderwijs. Vooral bij jonge kinderen, leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften en bij leerlingen uit het beroepsonderwijs zijn het verlies aan leertijd en de veiligheidsrisico’s hoog. Op sbo De Welle zijn de afgelopen tijd de bezwaren tegen digitaal onderwijs in ieder geval “als sneeuw voor de zon verdwenen”, vertelt directeur Stegeman. “Dat is voor onze doelgroep extra mooi, omdat sommige kinderen medisch kwetsbaar zijn. Wij weten nu dat we hen, als ze bijvoorbeeld geopereerd zijn, digitaal thuisonderwijs kunnen geven.”

Regeltjes van tafel 
Stegeman heeft door de schoolsluiting zelf ook een positieve ervaring opgedaan. “Ik heb gezien dat onze leraren heel snel kunnen schakelen. Het samenwerkingsverband, de gemeente Almelo en ander professionals hebben ons enorm geholpen. De regeltjes gingen van tafel. We konden zonder formulieren, stempels en handtekeningen aan de slag. Dat gaf ons veel energie.”

De app ‘meldcode kindermishandeling’ is laagdrempelig en anoniem en gericht op gebruik in de dagelijkse praktijk van scholen. Downloaden kan in de App Store of Play Store.

Zie ook: www.avs.nl/artikelen/factsheet-wees-alert-op-de-thuissituatie

 

Gerelateerd nieuws