Tekorten gedaald, toch 1 op de 7 scholen zonder directeur
Het afgelopen jaar is er een lichte daling in de personeelstekorten in het primair onderwijs te zien. Er is echter nog steeds een tekort van 7.700 fte aan leerkrachten en 850 fte aan schoolleiders. Dat blijkt uit de Kamerbrief over de stand van zaken rond de lerarenstrategie. Een peiling van AVS aan het begin van dit schooljaar laat ook zien dat het onderwijs nog steeds te kampen heeft met personeelstekorten. Het ontbreken van structurele financiële middelen blijkt een belangrijke oorzaak.
Goed onderwijs valt of staat met goed opgeleide mensen in de klas en in de school. Het kabinet werkt aan het bestrijden van het tekort aan leraren en schoolleiders. Het is nu zaak om door te pakken, want ondanks een daling in met name het primair onderwijs blijven de tekorten aan leraren en schoolleiders groot. Dat schrijven staatssecretaris Mariëlle Paul (Funderend Onderwijs en Emancipatie) en minister Eppo Bruins (OCW) in de brief aan de Tweede Kamer. Karin Straus, AVS-bestuurder: “Om de enorme tekorten in het onderwijs het hoofd te kunnen bieden is het noodzakelijk dat er een duurzame en langetermijnaanpak tot stand komt. Structurele financiering is essentieel om blijvend met elkaar te werken aan de kwaliteit van het onderwijs voor alle kinderen in Nederland.”
Dalen en stijgen
Centerdata heeft voor de zevende keer een meting binnen de G5 en voor de vierde keer een meting buiten de G5 uitgevoerd. Beide metingen zijn verricht met behulp van online vragenlijsten waarin scholen naar het tekort aan leraren en schoolleiders wordt gevraagd. Het rapport van Centerdata dient als onderlegger voor de Kamerbrief.
De daling van de tekorten waarover wordt gesproken in het rapport en de Kamerbrief heeft mogelijk (deels) te maken met het de tijdelijke gelden uit het Nationaal Programma Onderwijs (NPO). Scholen hebben de afgelopen jaren met geld van het NPO-medewerkers kunnen aannemen om leerachterstanden die tijdens de coronaperiode bij leerlingen zijn ontstaan in te lopen. Nu die middelen aflopen nemen veel scholen noodgedwongen afscheid van deze medewerkers. Zij verlaten het onderwijs, terwijl de verwachting is dat het aantal leerlingen de komende jaren toeneemt en er veel schoolleiders en leraren met pensioen gaan. Straus: “De tekorten zullen de komende tijd misschien eerst nog dalen, maar uiteindelijk zullen ze hoger uitkomen dan nu. AVS schrijft op dit moment mee aan een verdere invulling van het in het Regeerprogram opgenomen Herstelplan. Dit plan richt zich niet alleen op het verbeteren van de basisvaardigheden, maar hierin komen ook verdere acties om personeelstekorten in het onderwijs aan te pakken en gaat hoe de onderwijskwaliteit verder versterkt kan worden.”
1 op de 7 scholen geen schoolleider
Uit het rapport van Centerdata blijkt dat het schoolleiderstekort aanzienlijk gedaald is ten opzichte van 2023. Toen bedroeg het tekort 1.3oo fte, nu ligt dat met 850 fte (9,8%) een stuk lager, maar nog altijd heeft een op de zeven scholen geen schooldirecteur. De tekorten aan schoolleiding (directeuren en adjunct-directeuren) zijn buiten de G5 verhoudingsgewijs hoger dan de tekorten aan leraren (9,0% versus 6,6%).
Bij haar berekening houdt Centerdata rekening met openstaande vacatures, maar ook met verborgen tekorten. ‘Verborgen tekorten’ staan voor een ongewenste situatie, zoals bijvoorbeeld de inzet van onbevoegde leraren of het samenvoegen van groepen of scholen. AVS ziet in haar eigen peiling ook terug dat tekorten op een onconventionele manier worden ingevuld, zowel voor de vaste invulling als voor de vervanging door uitval. Directeuren zetten leerkrachtondersteuners, studenten en ZZP’ers in, met gevolgen voor de kwaliteit van onderwijs. Maar ook voor de schooldirecteur zèlf: de soms dagelijkse zorg om voldoende bemensing leidt tot een enorme extra belasting en stress, en een verminderd werkplezier. Een schoolleider verwoordde het bij de AVS-peiling treffend: “Ik merk dat we de afgelopen jaren hebben ingeboet op de veerkracht en draagkracht van het onderwijspersoneel. Hierdoor is de uitval van leerkrachten groter. Ondanks dat de basisformatie redelijk op orde is, is het verzuim dus hoog. Vervanging is vaak niet aanwezig en invallers geven andere kwaliteit.”
→ Lees ook: De pijn blijft
Positief nieuws
Naast de zorgen meldt de Kamerbrief ook dat de huidige inzet resultaat oplevert. Zo zullen met de Nationale Aanpak Professionalisering Leraren (NAPL) zo’n 60.000 leraren de komende tien jaar een professionaliseringstraject volgen. Ook ontvangen zo’n 6.000 leraren komend jaar de lerarenbeurs en stijgt de instroom van de Pabo naar verwachting met zo’n 3%. De voorbereidingen voor de landelijke campagne om meer mensen enthousiast te maken voor werken in het onderwijs, waar AVS ook bij betrokken is, wordt in januari 2025 gelanceerd. Dat enthousiasme is belangrijk, zo blijkt ook uit een reactie van een schoolleider in de peiling van AVS: “Vanuit het werkveld, maar ook vanuit AVS en de lerarenorganisaties moet naar buiten vooral vol trots worden gesproken over dit prachtige vak. Elke branche heeft zijn problemen. Werk daaraan, maar wees naar buiten vooral trots op het vak dat je uitoefent.”
Daarnaast hebben lerarenorganisaties de wens uitgesproken om aan de slag te gaan met een beroepsgroep leraren en gaan schoolleidersorganisaties, waaronder AVS, aan de slag met een beroepsgroep schoolleiders. Straus: “Met het voornemen om met de doorontwikkeling van de beroepsgroep schoolleiders aan de slag te gaan, wordt invulling gegeven aan het advies van de Onderwijsraad uit 2018 over een krachtige rol voor schoolleiders.”
Opmerkelijk: zij-instroom schoolleiders
Staatssecretaris Paul en minister Bruins schrijven in de Kamerbrief dat er wederom veel zij-instromende leraren zijn bijgekomen. Bij schoolleiders lijkt de zij-instroom minder op stoom: er zijn slechts 44 aanvragen gedaan voor de zij-instroomregeling voor schoolleiders. Daar ligt aldus AVS echt een gemiste kans. “Ervaren leidinggevenden die zich oriënteren op het vak van schoolleider kunnen vaak niet wachten om hun expertise en vaardigheden in te zetten voor het onderwijs. Een overstap naar de sector is (nog) niet aantrekkelijk genoeg en besturen maken onvoldoende gebruik van de mogelijkheden zij-instromende schoolleiders aan te stellen en te begeleiden. Hier mag nog veel meer bekendheid aan worden gegeven”, aldus Straus.
Hoe nu verder?
De minister en staatssecretaris komen binnenkort met nadere uitwerkingen. Daarnaast wordt er met de sociale partners in het funderend onderwijs verder gewerkt aan de uitwerking van het Herstelplan, waarmee geprobeerd wordt om de uitdagingen waar het onderwijs voor staat – waaronder de tekorten en de kwaliteit van onderwijs – in gezamenlijkheid aan te pakken.
Voor begin 2025 staat een aantal belangrijke debatten gepland, waaronder het Commissiedebat Leraren op 22 januari en een plenair debat Sturing in het funderend onderwijs op 12 februari, waar op 16 januari nog een rondetafelgesprek n de Tweede Kamer aan voorafgaat waar AVS ook voor uitgenodigd is. AVS volgt alle ontwikkelingen op de voet en houdt je natuurlijk op de hoogte.
