Voorkom dat je allemaal mensen om je heen krijgt die op je lijken’

Een divers schoolteam is belangrijk zodat leerlingen zichzelf kunnen herkennen in hun leraren. Het is de kunst de onderlinge verschillen zo goed mogelijk te benutten en samen te gaan voor de inhoud. “Goed onderwijs geven willen we allemaal. Daarom is er veel bereidheid om van elkaar te leren en elkaar te helpen.”

Janneke Oosterman, directeur van cbs Tamarinde in Zaandam streeft naar een divers team. Vooral vanwege de leerlingpopulatie op haar school: “We hebben veel leerlingen met een Turkse of Marokkaanse achtergrond, en dat zie ik graag weerspiegeld in het team.” Dat lukt aardig, ook qua leeftijd en opleidingsniveau heeft Tamarinde een gemengd team. “Maar door het lerarentekort heb ik het niet altijd voor het uitkiezen”, zegt Oosterman. Zo is het aantal mannen op Tamarinde zwaar in de minderheid – net als bij veel andere scholen.

Om diversiteit goed te benutten en begeleiden, zijn cultuurinterventies op Tamarinde belangrijk, vertelt Janneke Oosterman. “We zijn veel bezig met teamcultuur en kwaliteitsbewustzijn. Leraren krijgen professionele ruimte om samen te leren, onderzoek te doen en te reflecteren.” De school heeft bouwoverleggen, focusbijeenkomsten, deelt good practices: volop gelegenheid om de diversiteit in het team te benutten. Tegengestelde inzichten en meningen komen niet vanzelf boven tafel, merkt Oosterman. “Daar vraag ik vaak expliciet naar: ‘wie denkt hier echt anders over?’”

Veilige context

“Bij succesvolle samenwerking in een divers team draait alles om een veilige context, waarin mensen elkaar zien en waarderen en zonder oordelen op elkaar reageren”, vertelt Machteld de Jong, lector Diversiteitsvraagstukken bij Hogeschool Inholland. “Je kunt het met elkaar oneens zijn, dat is niet erg; zo lang je maar naar elkaar luistert en aangeeft wat voor jou belangrijk is. Wees open, geef aan wat je nodig hebt. Denk niet: ik zeg maar niks, want ik ben de enige in een rolstoel, of de enige man, of de enige met een migratieachtergrond. Nee, het is niet fijn als je voor de duizendste keer moet uitleggen wat de ramadan inhoudt, maar het moet wel gebeuren. Het ombuigen van bias (onbewust vooroordeel, red.) is een soort training, noodzakelijk als je wilt afrekenen met vooroordelen over andere groepen. Je moet je steeds bewust zijn: hoe kijk ik naar die ander? Ik denk nu dit, wat zegt dat over mij?”

‘Erkende ongelijkheid’

Cbs Tamarinde gebruikt werkvormen waarbij teamleden eerst zelf of in klein verband nadenken, om de meningen daarna pas in de grote groep te bespreken. Het leren van verschillen en die verschillen ook benoemen, is daarbij belangrijk, vertelt Oosterman. “We streven naar ‘erkende ongelijkheid’. We waarderen onderlinge verschillen en zetten ze in. Daarom benoemen we die erkende ongelijkheid ook in ons jaarplan en bespreken we het in de bouwen.” Erkende ongelijkheid zorgt er ook voor dat vooroordelen (als: ‘oudere leraren zijn digibeet’) minder post vatten. Oosterman: “We zien dat het eigenlijk heel fijn is om omringd te worden door mensen met verschillende achtergronden. Daarom probeer ik in iedere bouw verschillende leeftijden en vaardigheden samen te brengen. Samen richten we ons op de inhoud – goed onderwijs geven willen we allemaal. Daarom is er veel bereidheid om van elkaar te leren en elkaar te helpen.”

Samenspel

Schoolleider Marijke van Amersfoort heeft in haar team zo’n zestig mensen ‘in alle soorten en maten’. Ze is (naast bestuurslid van CNV Schoolleiders) directeur van basisschool Samenspel in Amsterdam Zuidoost en haar team vormt een mooie afspiegeling van de wijk. “Surinaams, Antilliaans, Neder­lands, Spaans, Zuid-Afrikaans… Sommige leerkrachten zijn net van de pabo, maar ik heb ook ervaren krachten en zij-instromers. Sommige collega’s hebben een master, maar we hebben ook onderwijsassistenten die de pabo gaan doen. Ook hebben we Surinaamse leerkrachten die hun Nederlandse bevoegdheid gaan halen.” Het benutten van al die diversiteit lijkt een vanzelfsprekendheid voor de directeur. “Het is niet zo’n issue. Het gaat mij erom: ben je een goede leraar? Neem de oudjes, zij waren vroeger de kartrekkers. Vaak vinden oudere leraren een hele groep te zwaar, maar ze zijn van grote waarde voor bijvoorbeeld kinderen die een eigen handelingsplan hebben.”

Vooroordelen geen kans

Ook Van Amersfoort zorgt ervoor dat vooroordelen geen kans krijgen. “Dat doe ik door de verantwoordelijkheid voor het werk in de groepen zo laag mogelijk te leggen. We hebben vier bouwen, zo houden we het klein. Daar is onderling intensief contact, waardoor je je collega vanzelf helpt als dat nodig is.” Van Amersfoort streeft ernaar dat iedere bouw een heterogeen team heeft. “Maar het belangrijkste is dat de leerkrachten goed zijn.” Hoe zorgt de directeur ervoor dat iedereen zich thuis voelt in het team? “Ach, ik werk hier al bijna veertig jaar. Ik vind het normaal dat iedereen anders is. We houden rekening met alle geloofsuitingen en culturele achtergronden. Suikerfeest, Keti-Koti, Lichtjesfeest – als het lukt geef ik iemand een dagje vrij, als dat belangrijk is voor die persoon.”

Lector Machteld de Jong vindt het belangrijk dat de schoolleider het goede voorbeeld geeft: “Mensen doen vaak krampachtig over diversiteit en inclusie. Zie het als een gegeven: dit is mijn uitgangspositie, dat is het gereedschap waar je mee moet werken. Veel mensen zijn zich niet bewust van hun verschillen, maar die zijn er natuurlijk wel. Die moet je durven laten zien, zodat ze kunnen inspireren.”

Expertise verdelen

Eric Spaargaren is directeur van de R.K. Antoniusschool in Kudelstaart. Samen met twee fulltime adjunct-directeuren geeft hij leiding aan een groot team. “Wij hebben meer dan zeventig medewerkers, van jong tot oud en van onderwijsassistenten tot orthopedagogen. Ik ben trots op die variëteit, ik probeer de mensen er bewust op aan te nemen en vertel erover tijdens rondleidingen.” Spaargaren benut de verschillen door teamleden zoveel mogelijk door elkaar te plaatsen. “Het is belangrijk dat de bouwen in balans zijn. We verdelen de mannen over de verschillende bouwen en commissies en zorgen dat overal ervaren krachten samenwerken met ‘vers bloed’. Commissies delen we verticaal in, zodat bijvoorbeeld niet alleen leraren van groep 8 nadenken over een bepaald onderwerp.” Een veilig werkklimaat is belangrijk, vindt hij. “We zorgen voor veel kleine overleggen, zodat iedereen zich gehoord voelt. Jonge mensen en nieuwelingen kunnen zich optrekken aan de routiniers, maar het is niet zo dat we dingen doen ‘omdat het al jaren zo gaat.’ Dat werkt op directieniveau hetzelfde. Ikzelf, 31 jaar, ben van de wilde ideeën; de twee adjunct-directeuren zetten daar hun ervaring tegenover.”

Zeker in zo’n groot team zie je veel verschillende persoonlijkheden, vertelt Spaargaren. “Net als in de klas geldt: iedereen is goed zoals hij is. Als directie kiezen we voor situationeel leiderschap, waarbij onze benadering afhangt van wat een persoon nodig heeft. De ene medewerker functioneert het best bij veel vrijheid, een ander heeft meer controle of stimulans nodig. Maar we vragen iedereen om mee te denken en elke mening wordt gewaardeerd.”

Nieuwe generatie

Er is nog maar weinig onderzoek gedaan naar het effect van diversiteit in schoolteams, vertelt socioloog Maurice Crul, hoogleraar diversiteit en onderwijs aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Zelf ziet hij tijdens zijn contacten (met name in het voortgezet onderwijs) twee perspectieven naast elkaar: “Docenten met een migratieachtergrond praten over dingen die in de les gebeuren, over methodieken en benaderingen, en wat werkt in de klas. Leraren met een Nederlandse achtergrond praten vaak meer over problemen en conflicten met leerlingen. Als ze zich bijvoorbeeld bedreigd voelen, zijn ze daar emotioneel over. Dat is begrijpelijk, maar leraren met een migratieachtergrond lijken wat meer oplossingsgericht te zijn. Ze zijn daarin iets ‘verder’ en gebruiken hun eigen achtergrond als instrument om het debat aan te gaan. Daar komt de diversiteit in leeftijd vaak nog bij. Leraren met een migratieachtergrond zijn vaak jonger. Die nieuwe generatie roert zich nu.”

Ander gesprek in lerarenkamer

Het onderwerp diversiteit staat al veertig jaar op de agenda, maar de discussie verandert, constateert Crul. “Voorheen praatten voornamelijk witte schoolteams over leerlingen en ouders met een migratieachtergrond. Nu witte Nederlanders in de grote steden geen numerieke meerderheid meer zijn en de groep waar vroeger over gesproken werd nu als collega’s aan tafel zit, krijg je een ander gesprek in de lerarenkamer. Leraren die zelf een migratieachtergrond hebben, kunnen er bijvoorbeeld eerder de vinger op leggen als een collega een situatie in de klas etnisch duidt. Dat kan ongemakkelijk zijn.” Tegelijkertijd kan de oplossingsgerichte instelling die Crul bij leraren met een migratieachtergrond ziet, helpen. “Deze leraren kunnen bij een conflict in de klas misschien meedenken over wat er is misgegaan in de communicatie. Het vergt wel wat van de schoolleider om dat goed op tafel te krijgen, die moet zicht hebben op de sociale processen die hierbij spelen. Er moet aandacht zijn voor het feit dat leraren gebeurtenissen verschillend kunnen beleven, en de schoolleider moet ruimte creëren voor het gesprek daarover.” Hij kent voorbeelden van scholen die dat goed doen door met zelfsturende teams te werken. “Als teams ruimte krijgen om zelf verantwoordelijkheid te nemen, zullen ze veel meer overleggen. Dan wordt die uitwisseling tussen verschillende perspectieven ook veel sterker.”

Hoe kom je aan een divers team?

Uit onderzoek van het lectoraat Diversiteits­vraag­stukken van Machteld de Jong (Hogeschool Inholland) naar bias (onbewust vooroordeel, red.) in organisaties blijkt dat mensen uit kwetsbare groepen en minderheden minder snel worden aangenomen. “Vaak omdat mensen vrezen dat die de organisatiecultuur zullen veranderen”, vertelt De Jong. “Je zult als leidinggevende bewustzijn moeten creëren dat het goed is als er verschillende stemmen zijn in je organisatie.” Maar het gros van de schoolleiders heeft door het lerarentekort helemaal geen keuze uit verschillende ‘stemmen’. “Als je als school meer divers wilt worden, zul je in veel gevallen interventies moeten doen”, adviseert de lector. “Stel jezelf de vraag: hoe staat het met de minderheden in ons schoolteam? Zitten daar mensen met een migratieachtergrond in? Homo’s? Doe moeite om verschillende mensen te vinden. Heb je een vacature op ict-gebied die goed ingevuld zou kunnen worden door iemand met autisme? Neem eens contact op met een ict-opleiding, misschien weten zij wel een geschikte kandidaat. Stel desnoods een quotum in. Doe je die moeite niet, dan krijg je allemaal mensen om je heen die op je lijken.”

Profijt van divers team tijdens coronacrisis

Tijdens de sluiting van de scholen profiteerden schoolteams van diversiteit. Vaak hielpen jongere leraren hun oudere collega’s met het vormgeven van afstandsonderwijs. Als leerlingen uit beeld raakten, hadden leraren met een migratieachtergrond vaak snel zicht op wat er aan de hand was in een gezin met een migratieachtergrond. Hoogleraar Crul: “Ze gingen makkelijker thuis langs, waren succesvoller in de benadering. Het is goed om verschillende perspectieven op cultuur en opvoedstijlen in je team te hebben.”

Kader Primair
Dit artikel heeft in Kader Primair gestaan. AVS-leden ontvangen Kader Primair maandelijks op de mat. Nog geen lid? Bekijk hier eerder verschenen nummers, word lid en ontvang voortaan ook iedere maand een kersvers exemplaar in de brievenbus!

Gerelateerd nieuws