Systeemdenken in een lerende school

Zo langzamerhand vindt systeemdenken een weg in het onderwijs. Maar het gaat de auteurs van het boek ‘Verbinding’ lang niet snel genoeg. Systeemdenken is immers een belangrijk, zo niet noodzakelijk onderdeel van het leren van kinderen en volwassenen. Dit boek verbindt recente inzichten uit onderwijs en systeemdenken. Doel is dat de lezer in de praktijk aan de slag kan.

Tekst Jan Boomsma

Goed onderwijs is boeiend onderwijs, dat plaatsvindt in een lerende school. In een lerende school gaat het leren van leraren hand in hand met het leren van leerlingen. Leren systeemdenken is een belangrijk element van boeiend onderwijs. Het is een manier om samenhang in de wereld om ons heen te kunnen zien en complexiteit beter te leren begrijpen. Leren systeemdenken kan de kwaliteit van het onderwijs, onder andere in begrijpend lezen en luisteren, aanzienlijk verhogen.

De leraar en schoolleider die het belang van systeemdenken onderschrijven, vinden in het boek ‘Verbinding’ concrete hulpmiddelen om te leren systeemdenken. Deze hulpmiddelen kunnen in groep 1 tot en met 8 worden ingezet. Het gaat om drie brainstormtools, twaalf vormgevers, gedragspatroongrafieken (GPG), relatiecirkels, causale lussen en het werken met ‘de ijsberg’ (zie verderop). Naast directe toepasbaarheid in de klas kunnen deze hulpmiddelen ook op schoolniveau worden ingezet. Juist dát maakt het boek interessant voor schoolleiders.

Systeemleider

De auteurs van ‘Verbinding’ beogen een antwoord te geven op de vraag die zij in hun adviespraktijk tegenkomen: hoe kan ik systeemdenken in mijn klas en school inzetten? Leraren kunnen met het boek meteen aan de slag in hun klas. De korte theoretische inleiding geeft voldoende achtergrond voor hen die nog niet of nauwelijks ingevoerd zijn in systeemdenken. De hulpmiddelen worden stap voor stap uitgelegd en voorzien van herkenbare voorbeelden. Deze rijkelijk geïllustreerd met foto’s en andere beelden, rechtstreeks uit de praktijk.

Schoolleiders lijken er bij het doornemen van de inhoudsopgave bekaaid af te komen: één paragraaf over de inzet op schoolniveau aan het einde van elk hoofdstuk. Na lezing blijkt echter het tegendeel. Het boek geeft niet alleen inzicht in wat de schoolleider van de leraren mag verwachten. Het geeft de schoolleider ook praktische handreikingen om systeemleider te kunnen zijn. Hij/zij wordt uitgedaagd om de hulpmiddelen voor systeemdenken in te zetten voor schoolontwikkeling, leert de juiste vragen te stellen om het team verder te helpen, en krijgt hulp om een cultuur te creëren waarin op basis van data en feiten en in samenhang de juiste beslissingen worden genomen. De schoolleider kan met behulp van bijvoorbeeld ‘de ijsberg’ complexe problemen uit de praktijk stap voor stap leren begrijpen en met het team oplossingen bedenken. Vanuit de zichtbare symptomen van het probleem – die zich boven de watergrens ­afspelen – worden de dieperliggende factoren, oorzaken en gevolgen in hun samenhang geanalyseerd. De mogelijke oplossingen die hieruit voortkomen zijn geen symptoombestrijding, maar doen daadwerkelijk iets aan de onderliggende problemen.

Als we van kinderen geen systeemdenkers maken, onthouden we hen een van de belangrijkste vaardigheden in deze tijd: het begrijpen van de complexiteit in de wereld. Leraren leren hen systeemdenken. Hun schoolleiders zijn systeemleiders. Ze passen het geleerde uit dit boek in de praktijk toe.

Drs. Jan Boomsma MBA is bestuurder bij Protestants Christelijk Basisonderwijs Apeldoorn (PCBO Apeldoorn).

Verbinding: Praktijkboek systeemdenken in een lerende school, Arsène Francot, Marjolein van der Klooster, Jan Jutten, december 2020, www.natuurlijkleren.org

Ook een onderwijsboek bespreken?
Kader Primair verwelkomt gastrecensies door AVS-leden.
Mail eerst je titelsuggestie met korte onderbouwing naar communicatie@avs.nl o.v.v. ‘Boekbespreking’.

Interessant?
Dit artikel stond in KADER , het vakblad voor schoolleiders, dat AVS-leden exclusief ontvangen. Wil jij KADER ook op de deurmat hebben? Word lid of abonnee, ontvang voortaan een kersvers exemplaar in de brievenbus en versterk de positie van schoolleiders.

Let op: Dit artikel is meer dan vijf jaar geleden gepubliceerd en bevat wellicht incorrecte, onvolledige of ongeldige informatie.