De maatschappij verandert in hoog tempo. Welke kant gaat het op en hoe bereiden we onze leerlingen daarop voor? Daar moeten alle lagen van de onderwijsorganisatie samen over nadenken, vindt trendwatcher Farid Tabarki. Hij reikt daar voorspellingstechnieken voor aan.

“Na de uitvinding van de stoommachine, rond 1700, duurde het nog zo’n honderd jaar voordat deze maatschappelijk werd toegepast. Nu heeft wat gisteren is ­uitgevonden, morgen al invloed op de samenleving”, schetst Farid Tabarki. Onze maatschappij en ons onderwijsmodel zijn nog gebaseerd op de industriële revolutie. “Dat heeft lang goed gewerkt, maar nu moeten we goed kijken wat nog nuttig is en wat we daarnaast moeten gaan ontwikkelen.”

Met name de snelle ontwikkeling van de technologie maakt het lastig om te voorspellen in wat voor wereld leerlingen van nu straks leven. Tabarki: “De vraag is: hoe kunnen we hen voorbereiden op het omgaan met permanente verandering?” In elk geval niet door mee te rennen, waarschuwt hij. “In een tijdperk van versnelling moet je juist ook ruimte maken voor vertraging. Neem de tijd om na te denken.”

Onderwijsorganisaties doen er goed aan om te reflecteren op maatschappelijke ontwikkelingen die ze waarnemen en op welke vaardigheden straks nodig zijn. “Het is heel belangrijk om dat met alle lagen van de organisatie te doen. Toezichthouders, bestuur, schoolleiders en zeker ook leraren. Zo krijg je al die gezichtspunten mee en is de kans ook groter dat het lukt om de vernieuwing met elkaar te organiseren. Je hebt elkaar nodig, ook om aan de buitenwereld te kunnen vertellen waarom dit ­belangrijk is.”

Urgentie
Voor de Toekomstagenda Schoolleiders (zie kader op deze pagina) wil Tabarki ‘een gevoel van urgentie’ meegeven. “We kunnen niet verder op de manier van de afgelopen honderd jaar.” Zijn Studio Zeitgeist (zie kader pagina 29) ontwikkelde instrumenten die organisaties kunnen helpen om meer toekomstbestendig te worden. Zoals de preferable future forecast. Daarmee ontwikkel je een toekomstbeeld op basis van verschillende scenario’s en kun je proactief inspelen op verandering. Vanuit een gewenst scenario redeneer je terug: wie zijn belangrijke spelers in deze toekomst? Welke vraagstukken moeten we met elkaar oplossen? Tabarki: “Dat vertaal je concreet naar je school en je team: welke stap zetten we naar die toekomst toe?”

Je kunt in een scenario bijvoorbeeld bedenken dat computers bepaalde aspecten van het leraarschap gaan overnemen. “Misschien laat je een deel van de kennisoverdracht door de computer doen en worden leraren meer coaches en begeleiders van het didactische proces. Zo krijgen ze meer vrijheid, in hun hoofd en hun uren om het beste uit leerlingen te halen en samen te ontdekken wat de wereld voor hen in petto heeft.”

De techniek backcasting stelt gebruikers in staat om de haalbaarheid van gewenste toekomstscenario’s in te schatten. Tabarki: “Je schat in hoe waarschijnlijk verschillende scenario’s zijn en legt op een as vast hoeveel impact ze hebben. Vervolgens maak je een keuze: ga je je richten op iets wat niet veel impact heeft maar wel heel waarschijnlijk is, of ga je je bezighouden met een scenario waarvan onzeker is of het gaat gebeuren, maar dat wel heel veel impact zal hebben?” Zelf vindt hij dat je ook rekening moet houden met de minder waarschijnlijke scenario’s, omdat die misschien veel van mensen gaan vragen.

Netwerk
Schoolbesturen werken al met een strategisch beleidsplan. Wat is het verschil met de aanpak van Tabarki? “Ik denk dat strategische beleidsplannen niet altijd een sterke visie hebben op waar de samenleving heen gaat.” Bovendien, zegt hij, kunnen onderwijsorganisaties met Tabarki’s aanpak kiezen voor een heel proactieve rol. Als voorbeeld noemt hij een school in Amsterdam. “Die zag dat het hebben van een netwerk steeds belangrijker wordt voor het behalen van maatschappelijk succes. De school staat echter in een kwetsbare wijk, waar leerlingen zo’n netwerk niet meekrijgen. De school werkt nu samen met lokale partners. De Rabobank draagt bij aan het economieonderwijs, een zorginstelling aan het zorgonderwijs.” Dergelijke initiatieven ziet hij steeds vaker. “Scholen maken verbindingen, met lokale partners en ouders.”

Is die vermaatschappelijking niet een onderwerp dat de sector ook als geheel zou moeten oppakken? Tabarki: “Het lijkt mij juist belangrijk dat leraren hierbij worden betrokken. Als je gezamenlijk ziet waarom deze verandering nodig is en daar samen woorden aan hebt gegeven, ben je ook gemotiveerd om hier vorm aan te geven. Als het een Haags feestje wordt, krijgen mensen het gevoel dat er iets over hen wordt heen gestort.”

Vloeibaar leiderschap
Tabarki gelooft in de kracht van ‘vloeibaar leiderschap’. “We hebben elkaar hard nodig om in dit veranderlijke tijdperk oplossingen te bedenken en uitdagingen het hoofd te bieden. Bij vloeibaar leiderschap is er niet één leider; op verschillende momenten zetten degenen die op dat moment een verschil kunnen maken een stap vooruit. Af en toe zal iemand een knoop moeten doorhakken, maar veel gebeurt in samenspraak. Samen kijk je waar je zit in het proces en welke rol je nu nodig hebt om stappen te zetten.” Hij hoopt dat de Toekomstagenda Schoolleiders een impuls geeft aan die werkwijze.

Is een toekomstscenario niet al snel weer achterhaald? “Je moet geen heel nieuw stelsel uitdenken en geen visie voor de komende dertig jaar, maar een schets: wat zien we en wat betekent dat voor het heden? Zo kan elke school tot een eigen vormgeving komen, met curricula die zich richten op de eigen leerlingpopulatie en lokale omgeving. Ik denk dat de omgeving steeds meer betrokken zal zijn bij het onderwijsproces.”

Actief meedenken over de toekomst van het ­onderwijs en het schoolleidersvak? Deel je ideeën! Kom naar het AVS Schoolleiderscongres 2020 en/of ga naar https://deleiderschapsagenda.nl en https://toekomstvanonsonderwijs.nl.

Toekomstagenda Schoolleiders
Farid Tabarki verzorgt de inleiding van de rondetafel­gesprekken over de Toekomst­agenda Schoolleiders op het AVS Schoolleiders­congres van 20 maart aanstaande. Deze toekomstagenda biedt de mogelijkheid om het vak schoolleider beter te positioneren en regie te nemen over de inhoud, om zo meer invloed uit te oefenen op beleid.

Meer informatie en inschrijven: www.avs.nl/congres2020

Tijdgeestonderzoeker
Farid Tabarki doet sinds 2000 onderzoek naar de veranderende tijdsgeest. Hij onderzoekt met name de transformatie van een industriële naar een ‘vloeibare’ samenleving. Zijn Studio Zeitgeist verwerkt opgedane inzichten tot concrete adviezen en projecten. Tabarki schreef ‘Het einde van het midden – wat een maatschappij van extremen betekent voor mens, bedrijf en politiek’ en was lid van Platform Onderwijs2032 (de voorloper van Curriculum.nu), dat op verzoek van het kabinet een advies over de toekomst van het funderend onderwijs uitbracht. Hij presenteerde de tv-programma’s MTV Coolpolitics en Durf te denken: Van Socrates tot Sartre. De Volkskrant noemt hem ‘een van de tweehonderd meest invloedrijke Nederlanders’.

 

Gerelateerd nieuws