‘Gezag: de wetenschap van macht, gezag en leiderschap’ is een heel aardig boek over natuurlijk leiderschap en zeker niet het zoveelste over dit onderwerp. Auteurs Mark van Vugt en Max Wildschut hebben echt iets te vertellen vanuit een redelijk nieuwe invalshoek: de evolutionaire leiderschapstheorie.

De evolutionaire leiderschapstheorie is gebaseerd op de veronderstelling dat ons voelen, denken en doen voortkomt uit de aangeboren psychologische mechanismen die ontstaan zijn door de biologische evolutie, en bedoeld om effectief om te gaan met de opdrachten die belangrijk zijn voor onze voortplanting en overleving. De huidige kennis daarover is onder meer verworven door het bestuderen van leiderschapsvormen in oudere culturen, met name die van de jagers en verzamelaars. Die kennen we, omdat er ook nu nog volkeren/stammen op die manier leven (Zuid-Afrika, Midden-Amerika, et cetera).

Een van de belangrijkste elementen is dat leiderschap afhangt van de situatie (Is er een conflict of moet er worden gejaagd?) en tot stand komt doordat de leider wordt aangewezen op grond van de deskundigheid die in de betreffende situatie nodig is. Deze leider wordt vrijwillig gevolgd omdat hij of zij gezag heeft. Deze vorm van natuurlijk leiderschap is dus niet gebaseerd op macht of dominantie. Het gezag ontstaat omdat iemand kennis heeft van een specifiek terrein. Ook bij sommige dieren zien we dat terug, zoals olifanten. Het leidende mannetje leidt de kudde niet als vanzelfsprekend naar de volgende waterplaats. Meestal gebeurt dat door een al wat oudere vrouwtjesolifant.

De betekenis van deze theorie ligt in het gegeven dat dominante of autoritaire vormen van leidinggeven steeds minder worden geaccepteerd en weinig effectief blijken te zijn, en dat wij een op de evolutie gebaseerde manier hebben om naar leiders te kijken. Uit onderzoek blijkt dat mensen prijs stellen op onnadrukkelijk leidinggeven. Dat geldt zeker in het onderwijs, waar de kwaliteit van het werk wordt bepaald door de medewerkers in de klas, die behoorlijk op hun eigen manier kunnen werken. Daar wordt die dominante of autoritaire vorm van leiderschap bepaald niet gewaardeerd. Het boek is dan ook bijzonder geschikt voor leidinggevenden in het onderwijs. Ten eerste is het onderwijs behoorlijk egalitair ingesteld en als organisatie weinig hiërarchisch. Ten tweede kun je als directeur of bestuurder in deze sector echt bouwen aan de cultuur in je organisatie: je hebt daar een doorslaggevende invloed op, vaak in tegenstelling tot de situatie in (grotere) bedrijven. De kenmerken van natuurlijk leiderschap, zoals de schrijvers hun vorm noemen, zijn bij nadere beschouwing erg voor de hand liggend en ‘gewoon’, dus niet hoogdravend en niet theoretisch: je moet als leidinggevende voeling hebben met je medewerkers, de belangen van de organisatie of van de groep voorop stellen (en niet je eigen belang), weten wanneer je moet handelen en wanneer je op je handen moet zitten (!), je vooral goed (integer) gedragen en je continu ontwikkelen. Maar voor het eerst zie ik dat kennis van psychologie wordt genoemd als belangrijk gereedschap voor een leidinggevende. In bijna geen enkel algemeen standaardwerk in de literatuur over management en ook niet in scholing voor schoolleiders ligt zo de nadruk op het gegeven dat gedegen kennis van groot belang is voor leidinggevenden. Eigenlijk vanzelfsprekend, maar zelden wordt dit zo duidelijk meegenomen in een theorie. Van Vugt en Wildschut besluiten hun bijzonder leesbare boek met een serie handreikingen om een goede leider te zijn en om je organisatie op een goede manier vorm te geven. Een van de meest karakteristieke tips: ‘Gooi schoften eruit!’ Dus waak voor rotzakken en pestkoppen, die hebben namelijk een ontzettend negatief effect op je team.
Kortom, een bijzonder lezenswaardig boek voor elke (school)directeur of bestuurder, meteen toepasbaar, met concrete tips en gereedschappen.

Gezag: de wetenschap van macht, gezag en leiderschap, M. van Vugt en M. Wildschut, 2013, A.W. Bruna LeV, ISBN 9789400501959

Let op: Dit artikel is meer dan vijf jaar geleden gepubliceerd en bevat wellicht incorrecte, onvolledige of ongeldige informatie.

Gerelateerd nieuws