Wat is de meerwaarde van een masteropgeleide schoolleider? En is zo iemand nodig om academisch geschoolde leraren goed aan te sturen?

Het aantal schoolleiders met een academische achtergrond is klein. Volgens De Staat van de Schoolleider 2019 volgt 3 procent van de schoolleiders een master, of heeft deze op zak. Daarbij wordt niet vermeld of het gaat om een hbo- of academische master. De AVS zou graag zien dat die 3 procent gaat stijgen. Ook in de Schoolleidersagenda-in-wording, waar de AVS aan meewerkt, is verdere opleiding een aandachtspunt.

“Het is logisch dat de meeste schoolleiders een hbo-opleiding hebben, want het merendeel is eerst leraar geweest. Ik denk echter dat een masteropleiding schoolleiders verder helpt om te kunnen functioneren op strategisch niveau”, zegt Ingrid Doornbos, vicevoorzitter van de AVS. “Dat geldt zeker ook voor een hbo-master. Zo’n opleiding verruimt je denkkader. Je wordt sterker in analyseren en kritisch denken en kan de wetenschap binnen de school halen. Je weet hoe je artikelen moet zoeken en lezen, en misschien ga je zelfs bijdragen aan de wetenschap door bijvoorbeeld het verzamelen van data.”

Ze vervolgt: “Schoolleiders sturen de school aan en moeten het onderwijs richten op de toekomst. Dat is niet niks, daar zijn de nodige inhoud en vaardigheden voor nodig. Ook omdat de maatschappelijke context van scholen complexer is geworden en er hogere eisen aan het onderwijs worden gesteld. De schoolleider spart met het bestuur en bouwt mee aan het beleid. Dat is werk op strategisch niveau. Wil je daar goed in meekomen, dan heb je strategische vaardigheden nodig.”

Analytisch denken
Er is veel onderzoek gedaan naar wat een schoolleider effectief maakt, zegt Jan van Tartwijk, directeur van de Graduate School of Teaching van de Universiteit Utrecht. “Een effectieve schoolleider weet goede leraren naar zijn school te krijgen en is in staat om hen het gesprek over onderwijs te laten voeren. Hij zorgt dat er een duidelijk onderwijskundig en didactisch beleid is. En grijpt in als leraren niet voldoen aan de criteria. Hij vindt de weg naar relevante wetenschappelijke studies en denkt analytisch.” Van Tartwijk vindt net als Doornbos dat voor al die elementen niet per se een academische opleiding nodig is. “Die systematisch sterkere focus op wetenschappelijke verdieping zie je bij in het hbo ook, zeker bij de masteropleidingen. Maar bij ons is het de kern van de opleiding. Onze opleiding draait om het doordenken van vernieuwing.”

Luce Claessens, coördinator van de academische lerarenopleiding Alpo: “Op de universiteit leer je dingen die goed van pas komen bij schoolontwikkeling en het bijbehorende onderzoek.” Een schoolleider legt bijvoorbeeld samen met het team een thema vast waar het komende jaar aan gewerkt zal worden, beschrijft zij. “Hij weet waar relevante onderzoeken te vinden zijn. Die neemt hij tot zich en bedenkt: hoe past dat in deze context? Ook experimenteertrajecten met nieuwe onderwijsvormen worden op een analytische, systematische manier opgezet.”

Analytisch denken leer je op élke academische opleiding. Claessens: “Maar het vergemakkelijkt je werk wel heel erg als je onderwijswetenschappen of pedagogiek hebt gedaan. De sociale wetenschappen zijn echt een aparte tak van sport met een eigen jargon. Met zo’n achtergrond heb je een voorsprong op een bioloog die schooldirecteur wordt. Zeker bij het creëren van een gezamenlijke visie op je school.”

Doornbos: “Een schoolleider met onderzoeksvaardigheden kan samen met academische leraren zorgen dat er zowel evidence baced als practice based wordt gehandeld. Dat, als iemand een fantastische ontwikkeling voor het rekenonderwijs voorstelt, de reactie is: ik begrijp dat school A daar heel goede ervaringen mee heeft, maar werkt dit ook voor ons type school en populatie? Is daar onderzoek naar gedaan? Welke leerpsychologie ligt hieraan ten grondslag? Als je zo werkt, is je handelen geborgd in de wetenschap en niet alleen in tevredenheidsonderzoeken.”

Meer academische leraren
Er is nóg een reden waarom Doornbos graag meer masteropgeleide schoolleiders ziet: er komen steeds meer academische leraren. “Die kan je veel beter een plek in de organisatie geven als je weet wat de toegevoegde waarde van onderzoek is”, vindt zij. “Als je weet waar wetenschap over gaat en wat je er kan halen, kun je op dat punt ook je medewerkers beter aansturen.”

Zij krijgt bijval van Ivan Trouwborst, directeur van de J.H. Snijdersschool in Rijswijk. Hij volgde een schoolleidersopleiding, een opleiding in verandermanagement en rondde een master af in Transitie-, teamontwikkeling en technologie in het onderwijs. “Ik vind dat als je leiding geeft aan academisch opgeleiden, je zelf die skills ook moet hebben”, zegt hij. Van zijn team is 45 procent academisch opgeleid, de post hbo-opgeleiden meegerekend. “Ik heb mensen daar niet op aangenomen, het is gewoon zo gegroeid. Ik merk dat de drang om te leren daarmee is vergroot, ook bij de anderen. De academici hebben een veel onderzoekender houding. Zij nemen het voortouw bij het doorontwikkelen van het onderwijsconcept en kijken wat goed werkt bij het leren en ontwikkelen van kinderen.” Dat zie je volgens hem terug in de onderwijskwaliteit. “Afgezet naar inspectienormen doen we het even goed als tien jaar geleden, maar onze populatie kent nu veel meer zorgleerlingen. Dus we leveren nu een grotere prestatie dan tien jaar geleden.”

Dat hij op academisch niveau naar probleemstellingen kan kijken, helpt hem om niet ad hoc allerlei beslissingen te nemen, is de ervaring van Trouwborst. “Het is goed om op meerdere niveaus te kunnen schakelen en dingen te overzien.”

Veel hbo’ers kunnen het ook
Een hbo-master of academische opleiding helpt schoolleiders bij het aansturen van academische leraren. Maar dat wil niet zeggen dat een hbo-opgeleide schoolleider daarvoor per se onvoldoende in huis heeft. AVS-vicevoorzitter Doornbos: “Er zijn absoluut hbo-opgeleide schoolleiders die dat kunnen en in wiens team academische leraren goed gedijen.”

Dat vindt ook Hannah Bijlsma, een academisch geschoolde leerkracht en voorzitter van de Beroeps­vereniging Academici Basisonderwijs (BAB). “Het is belangrijk dat schoolleiders weten welk professioneel kapitaal in de school aanwezig is. En dat zij op een goede en efficiënte manier de kwaliteiten van de leraren kunnen benutten. Een belangrijke vaardigheid voor schoolleiders is dat zij academisch opgeleide leraren in hun kracht kunnen zetten en uitdagen op hun eigen niveau. Ik denk wel dat een masteropleiding daaraan bijdraagt. Maar ik zie ook dat veel niet-academisch opgeleide schoolleiders dit heel goed doen.”

De schoolleider heeft een belangrijke rol als sparring partner, juist voor die academisch geschoolde leraren, vindt Bijlsma. “Ik denk wel dat een academisch geschoolde schoolleider sneller ziet wat een academisch geschoolde leraar allemaal kan.”

Er vertrekken nogal wat academisch opgeleide leraren uit het onderwijs. Volgens Bijlsma heeft dat alles te maken met de manier waarop zij worden aangestuurd.

Een hbo master- of academische opleiding kan, kort samengevat, schoolleiders helpen om hun vak naar een meer strategisch niveau te tillen en hun school meer evidence based te laten werken. Daarnaast kunnen zij hun academisch gevormde leraren mogelijk beter positioneren en de school meer laten profiteren van hun inzet. Vicevoorzitter Doornbos van de AVS: “Ik wil de komende tijd graag in gesprek gaan met onze leden om te kijken hoe zij tegen dit onderwerp aan kijken.”

Hoeveel academisch opgeleide leerkrachten en schoolleiders zijn er?
Naar schatting 10 procent van de startende pabo-studenten (400 van de 4.000) volgt een academisch traject bij een van de zestien aanbieders. De Beroepsvereniging Academici Basisonderwijs (BAB) schat het aantal afgestudeerden op 1.200. Het precieze aantal is echter moeilijk te schatten, omdat er onderweg studenten uitvallen en omdat sommige leerkrachten na de pabo nog verder studeren, of met een academische graad op zak als zij-instromer binnenkomen.

Datzelfde geldt voor schoolleiders: 3 procent volgt een master of heeft deze op zak, maar vele anderen volgen mogelijk naast hun werk nog allerlei opleidingen.

Gerelateerd nieuws