Duurzaam gebouw, duurzaam onderwijs

Goede luchtkwaliteit, gasloos, circulair bouwmateriaal. Maar ook aandacht voor duurzaamheid in het lesprogramma: het zijn allemaal onderdelen van een duurzame school. Kader Primair keek binnen bij twee duurzame scholen: het Clusius College in Alkmaar en basisschool De Biezenhof in Halteren.

Tuinen naast de toegangsdeur en tuinen op het dak. Dat is het eerste wat opvalt als je de hoofdingang zoekt van het Clusius College in Alkmaar. Het Clusius, met acht vestigingen in Noord-Holland, is een groenschool voor vmbo en mbo. Ook in het grote, lichte atrium is het duidelijk dat groen hier belangrijk is. Verticale plantenwanden, overal planten. Het licht van de januarizon maakt de sfeer gezellig, ook al is de school vanwege de lockdown bijna leeg, daar waar normaal zo’n zevenhonderd leerlingen les hebben. In 2014 is het gebouw opgeleverd. Een deel bestaat uit nieuwbouw, een deel is gerenoveerde bestaande bouw.

Aangename temperatuur

Renovatie en nieuwbouw moesten destijds meteen duurzaam, vertelt facilitair coördinator Rob Bekema. De belangrijkste uitdaging was daarbij verwarmen en koelen zonder gas. Bij de start van de bouw is met de gemeente gesproken over aansluiting op het warmtenet van de lokale afvalverwerker HVC. Maar dat was toen nog een brug te ver qua ontwikkeltijd en qua ligging, dus koos men voor een individuele oplossing. Een warmtekoudeinstallatie verwarmt nu het hoofdgebouw en zorgt voor koeling in de zomer. Er is nog wel een gasinstallatie in het pand, maar die dient alleen nog als back-up. De paardenstal, het dierenverblijf en de kas hebben nog wel een gasketel. “Bij elkaar besparen we nu al zo’n 70 procent gas. Dat scheelt ons 110.000 euro per jaar”, vertelt Bekema. “De 220 zonnepanelen die met SDE-subsidie (Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie en Klimaattransitie, red.) op het dak van het dierenverblijf zijn gelegd, wekken een deel van de elektriciteit op die nodig is voor de installatie.” Ze liggen op een sedemdak, wat de opbrengst verhoogt. Warmtewerend glas en vloerverwarming zorgen in het hoofdgebouw in de zomer voor koeling en in de winter voor verwarming. En dus voor een aangename temperatuur. “In ons oude gebouw, met plat dak en weinig geïsoleerd, liep de temperatuur bij de eerste voorjaarszon al op tot dertig graden. Dat is nu veel beter.” Dat ging overigens niet zonder slag of stoot, vertelt directeur Wim van Reenen. “Het heeft wel twee jaar geduurd voordat we het systeem ingeregeld hadden. Maar nu hebben we het goed onder controle. We hebben nu dus ook nooit meer een tropenrooster nodig. Bekema: “Leerlingen willen hier graag naar binnen als het buiten tropisch is.” Het Clusius is in coronatijd extra blij met de goede kwaliteit van het binnenmilieu. In ieder lokaal hangen CO2-meters die het CO2-gehalte in parts per million (ppm) berekenen en voor extra luchtcirculatie zorgen als dat nodig is. De ramen hoeven in principe niet open, maar het kan wel. Dat is voor de beleving heel belangrijk, weet Bekema. En nu in coronatijd ook noodzakelijk.

Natuurlijke materialen

In 2014 heette het nog cradle to cradle, nu spreekt men over circulair of biobased bouwen. Het idee is hetzelfde: gebruikte materialen kunnen hergebruikt worden. In het gebouw van het Clusius is zoveel mogelijk gebruik gemaakt van natuurlijke materialen. Ook in het Brabantse Halsteren op basisschool De Biezenhof bouwen ze op basis van biobased kringloop, onder meer hout. Dat zorgt ook nog voor een warme uitstraling, vertellen directeur van De Biezenhof Jan Bruijs en duurzaamheidsadviseur Jaap van der Wal. De aanpassingen aan de school zijn recenter dan bij het Clusius College en gaan dus qua duurzaamheid net weer een stapje verder. Zo krijgt de nieuwbouw extra isolerende triple-beglazing en is het gebouw met driehonderd zonnepanelen en een warmtepomp bijna energieneutraal (BENG).

Groene pluim

Basisschool De Biezenhof is het vlaggenschip van schoolbestuur Lowys Porquin Stichting. De koepelorganisatie van dertig scholen en kinderopvangorganisaties ontving als enige schoolbestuur in Nederland de Groene Pluim, een prijs voor duurzaam ondernemen. De Biezenhof is onlangs gerenoveerd en er wordt druk gebouwd aan een nieuw deel dat naar verwachting in de voorjaarsvakantie wordt opgeleverd. Bestuurder van de Lowys Porquin Stichting Els Kooijman heeft een ondernemende inslag, staat in het blad dat verscheen ter gelegenheid van de uitreiking van de Groene Pluim: “Soms moet je de randen van regelgeving opzoeken en afwijken van gebaande paden. Bijvoorbeeld, de landelijke overheid geeft een financiële bijdrage voor het onderhoud van de gebouwen. Als je die bedragen opgeteld naar voren haalt, heb je opeens budget om serieuze investeringen te doen.”

Frisse Scholen klasse B

Biezenhofdirecteur Bruijs is blij dat Lowys Porquin tien jaar onderhoudsgelden heeft gebundeld, uit verleden en toekomst, en bereid was mee te investeren in duurzame maatregelen om een hoger ambitieniveau te bereiken. “De normale bekostiging is te krap om de renovatie goed te doen. En de gemeente Bergen op Zoom, waartoe Halsteren behoort, beschikt niet over de middelen om daarin te voorzien.” Van een integraal huisvestingsplan (IHP) was in die tijd nog geen sprake. De nieuwbouw/uitbreiding van De Biezenhof, vanwege een toenemend leerlingenaantal, wordt uiteraard wel gefinancierd door de gemeente. Binnen de stichting is De Biezenhof koploper in duurzaamheid. Ook zijn de exploitatiekosten van het gebouw veel lager nu er geen gas wordt verstookt. “De driehonderd zonnepanelen leveren bijna alle elektriciteit die de school nodig heeft. Het uitgespaarde geld vloeit terug naar de stichting om ook andere schoolgebouwen te kunnen verduurzamen.”

Nieuwbouw is gemakkelijker gasloos op te leveren dan een bestaand gebouw gasloos te maken. Bij de bestaande school is in Halsteren de buitenkant verder geïsoleerd. Dat zorgt voor een RC-waarde 3 tot 3,5, waarmee de mate van isolatie wordt aangeduid, vertelt duurzaamheidsadviseur Van der Wal. Ter vergelijking: de nieuwbouw heeft een RC-waarde van 6. Bij het Clusius College moesten de radiatoren vervangen worden door laag-temperatuurradiatoren, omdat een warmtepomp het water nooit zo warm opstookt als een gasinstallatie. Bij De Biezenhof zijn de radiatoren verwijderd, de verwarming vindt plaats via decentrale ventilatiesystemen en met infraroodpanelen. In de nieuwbouw verwarmt de warmtepomp de vloerverwarming en doet het ventilatiesysteem de rest. De ventilatiesystemen zijn CO2- en temperatuurgestuurd. De Biezenhof voldoet aan Frisse Scholen klasse B, een indeling die gemaakt is op basis van energiezuinigheid, luchtkwaliteit, thermisch comfort, visueel comfort en akoestisch comfort.

Kleuterlokalen

En ook voor De Biezenhof was het aanvankelijk uitvinden hoe de nieuwe warmtetechniek zo af te stellen dat iedereen zich comfortabel voelt. Directeur Bruijs: “Het bleek bijvoorbeeld dat de grote kleuterlokalen onvoldoende warm werden. In de andere lokalen konden we werken met een basistemperatuur van negentien graden. De warmte die de kinderen produceren, zorgt ook voor opwarming, waardoor de totale temperatuur in een lokaal zo’n twee graden hoger wordt. Dat werkt zo niet in de kleuterlokalen. De lokalen zijn te groot, de kinderen te klein. Dus hebben we daar de isolatie verder moeten verbeteren en meer infrarood panelen ingezet. Veel ramen geeft een prettige, lichte sfeer, maar qua isolatie is glas kwetsbaar. Achteraf gezien hadden we ook in dit deel van het gebouw triple-glas moeten gebruiken.”

Studieobject

Aangezien scholen hun leerlingen moeten voorbereiden op een duurzame toekomst, is een duurzaam schoolgebouw tegelijkertijd ook een studieobject. Zowel het Clusius als De Biezenhof laten leerlingen meekijken naar de opbrengst van de zonnepanelen. In de hal hangt een scherm waarop de opwek en het gebruik zichtbaar is. Schijnt de zon, dan wordt voor iedereen duidelijk dat de school gratis energie krijgt. De verlichting in beide scholen werkt op bewegingssensoren, dus leerlingen worden zich op die manier ervan bewust niet onnodig de lichten te laten branden en energie te gebruiken. Op beide scholen is afvalscheiding de normaalste zaak van de wereld. “En dat gaat ook goed”, zegt facilitair coördinator Bekema van het Clusius College. “Wij hebben in al die jaren maar één keer klachten gehad over de kwaliteit van het gescheiden plastic. En dat was ook nog een vergissing, want er zat landbouwplastic tussen en dat mag niet. Dat moet je maar net weten.”

Global goals

Schoolbestuur Lowys Porquin Stichting schenkt aandacht aan de global goals en dat betekent voor directeur Bruijs onder meer heel concreet afval reduceren en scheiden, het schoolplein vergroenen en bijvoorbeeld het vogelhuisjesproject. “Leerlingen hebben zelf vogelhuisjes ontworpen in samenwerking met de gemeente Bergen op Zoom, zodat er meer koolmeesjes kunnen broeden, die vervolgens weer de eikenprocessierups kunnen opeten. We realiseren bovendien een fantastisch nieuw groen schoolplein voor de onderbouw met leertuinen waarin kinderen ook buiten kunnen werken. Ik ben ongelooflijk trots.”

Het Clusius College is deelnemer aan Eco-Schools. “Met Eco-Schools stimuleer je leerlingen niet alleen tot duurzaam denken en doen, maar laat je ze ook ervaren wat zij als individu kunnen bijdragen aan een duurzame toekomst”, is te lezen op Eco-schools.nl. Directeur Van Reenen van het Clusius: “Voor een groenopleiding is dat natuurlijk van het grootste belang. Het is een onderdeel van ons werkproces. Er is aandacht voor biodiversiteit in onze agrarische opleidingen en de opleiding tot hovenier. Onze taak is om leerlingen kritisch te laten denken, een probleem van meerdere kanten te bezien en dan pas een mening te vormen.”

Meer weten?

Kijk voor meer informatie over en ondersteuning bij het verduurzamen van schoolgebouwen op:

De AVS Academie verzorgt de leergang ‘Regisseur onderwijs en gebouw’, waarin schoolleiders leren hoe zij een nieuw- of verbouwproject professioneel kunnen begeleiden met touwtjes stevig in handen. Deelnemers worden wegwijs gemaakt in het gehele (ver)bouwproces naar een duurzaam schoolgebouw.

Kader Primair
Dit artikel heeft in Kader Primair gestaan. AVS-leden ontvangen Kader Primair maandelijks op de mat. Nog geen lid? Bekijk hier eerder verschenen nummers, word lid en ontvang voortaan ook iedere maand een kersvers exemplaar in de brievenbus!

Gerelateerd nieuws