Nog te veel verantwoordelijkheden bij leerkrachten

Zijn er structurele werkdrukgelden vrijgemaakt, gooien corona-uitval en -maatregelen een nieuwe steen in de vijver. Schoolleiders ontdekken nieuwe flexibiliteit en zorgen voor focus. “Het helpt dat iedereen weet wat er van hem verwacht wordt en we het met elkaar doen.”

Grootste veroorzaker van werkdruk? Het lerarentekort, dat het lastig maakt om iedereen passend onderwijs te bieden. Dat ervaart Petra Glandorff, directeur van Jenaplanschool De Bijenkorf in Assendelft. Ze staat daar niet alleen in (zie kader op bladzijde 24). “De reguliere bekostiging schiet daarvoor tekort. Dit zorgt dat de werkdruk nog steeds aanzienlijk is.” Bij Oecumenische basisschool De Ladder in Maarn is de werkdruk desondanks in balans, vertelt directeur-bestuurder Lianne van den Essenburg. “Het helpt als leerkrachten inzicht hebben in wat wel en niet hoort bij hun taak en welke uren daarvoor staan. Leerkrachten hebben niet dezelfde vakanties als leerlingen. Je moet bijvoorbeeld een aantal dagen terugkomen voor studiedagen. Wie dat weet, beseft: ik zit hier niet op mijn vrije dag.”

Testen

Corona was een flinke steen in de vijver. Bas Vernooij, directeur van IKC Klimboom in Zoetermeer: “Afgelopen jaren is de werkdruk bij ons niet als te hoog ervaren, maar door corona is die wel toegenomen. Als een teamlid nu ook maar éven kucht, gaat die testen en is dan een dag afwezig. Teamleden mogen zich niet over de lokalen verspreiden. Daarom mag bijvoorbeeld onze vakleerkracht Engels, die normaal in alle klassen lesgeeft, nu per dag maar één klas in.” Corona maakte haar team echter ook flexibeler, merkte Glandorff. “In het onderwijs gaan dingen vaak wat stroperig. Nu moesten we snel flinke stappen zetten. We blijken in tijden van crisis best flexibel te zijn.”

Dweil

Op de Klimboom worden de administratie en leerlingenzorg gezien als de grootste bronnen van werkdruk, vertelt Vernooij. “En blijkt een leerling beter op z’n plaats op het sbo, dan stuit je daar vaak op plaatsgebrek.” Ook Glandorff noemt administratie: “Het noteren in Parnassys van alle oudergesprekken, de extra begeleiding voor leerlingen en groepsevaluaties zorgen voor druk. Wij kiezen ervoor om niet alles te administreren.” Zij is het eens met de Onderwijsraad (zie kader) dat leerkrachten teveel verantwoordelijkheden hebben. “De bekostiging van de schoonmaak is minimaal, dus pakken leerkrachten weleens een dweil. Ze sjouwen met tafeltjes en doen administratie. Dat gaat ten koste van het voorbereiden van mooie lessen.” Maar op andere punten is het juist góéd dat leerkrachten veel verantwoordelijkheden hebben, vindt Vernooij. “Het is belangrijk dat ze inspraak hebben op beleid en mee mogen beslissen.”

Eenpitter

Volgens Van den Essenburg zorgt een duidelijke focus ervoor dat haar leerkrachten niet teveel hooi op hun vork nemen. “Wij hebben geformuleerd wat onze ambities zijn en welke taken bij wie liggen. Voor elke leerkracht hoort daar ook deskundigheidsbevordering bij. Taakbeleid helpt om het onderwijs beter voor elkaar te krijgen en wij merken dat er dan genoeg tijd is om te focussen op het lesgeven.” Leerkrachten moeten zelf de juiste prioriteiten stellen, Van den Essenburg probeert daarin zelf het goede voorbeeld te geven en zich niet te overwerken. Misschien, zegt zij, lukt dat allemaal wat gemakkelijker omdat haar school eenpitter is. “Wij hebben geen bovenschools bestuur dat oplegt hoe wij handelingsplannen moeten vormgeven. Wij bepalen als team hoe we het onderwijs inrichten.”

Vakdocenten en eventmanager

De Ladder legt vast in het formatieplan waar het werkdrukgeld naar toe gaat. “Als je met elkaar blijft roepen dat je het zo zwaar hebt, wordt het ook zwaarder”, vindt Van den Essenburg. “Als je kijkt wat we aan gelden hebben gekregen en wat we daarmee kunnen doen, mogen we niet klagen.” Haar school trok vakdocenten aan voor gym, natuur en drama. Tijdens die uren doen de leerkrachten andere dingen. De grote klassen zijn teruggebracht tot gemiddeld 20 kinderen. Een andere maatregel kostte niets: de rapportgesprekken zijn nu overdag, na schooltijd. “Er was maar een enkele ouder die hiertegen protesteerde.”

De Klimboom heeft naast de vakkracht Engels een nieuwe eventmanager voor één dag per week. Zij verzorgt het paasontbijt, de koningsspelen, het schoolreisje, Sinterklaas, enzovoort. Ook De Bijenkorf koos voor zo’n kracht. “Zij gaat zelfs op zoek naar leuk lesmateriaal voor onze projecten.” Verder krijgt de vakleerkracht gym wekelijks drie kwartier extra per klas. Op dinsdagmiddagen verzorgen kunstvakdocenten en vrijwilligers creatieve ateliers.

Zaterdagavond

Anders dan leerkrachten moet je als schoolleider wel 24/7 aan staan, stelt Glandorff. “Als ik op zaterdagavond een ziekmelding krijg, moet ik meteen aan de gang.” Ook Vernooij heeft het extra druk door ziektemeldingen en afwezigheid van collega’s wegens testen. “En zodra de corona-maatregelen veranderen, moeten we daar weer mee aan de slag. Maar verder hebben we alles weer vrij goed op de rails. We hebben de werkdrukgelden voornamelijk op leerkrachten ingezet, maar de directeur hoort ook bij het team. Wij mogen als directeurs wel wat beter voor onszelf opkomen. We zijn verantwoordelijk voor financiën, gebouw, personeel en leerlingenzorg, maar nemen af en toe ook de telefoon op. Ik ben voor een conciërge op elke school.” De Klimboom deelt een conciërge met een andere school. Helaas mag die tijdens corona maar op één school zijn.

Van den Essenburg ervaart zelf geen te hoge werkdruk. “Ik heb een hard werkend team en we hebben een fijne ouder- en leerlingenpopulatie. Dat is niet altijd zo geweest, daar hebben we met het hele team onze best voor gedaan. Het helpt dat iedereen weet wat er van hem verwacht wordt en we het met elkaar doen.”

Uitvaart

De rol van de schoolleider bij het beheersen van de werkdruk ziet Van den Essenburg zo: “Je zorgt dat je personeelsbeleid duidelijk omschrijft wat wel en niet wordt verwacht van een leerkracht. Ook beleidsplannen en protocollen moeten een duidelijke koers bevatten. Jij zorgt dat je goed overzicht hebt en het werk eerlijk is verdeeld. Wij zijn gezamenlijk verantwoordelijk en ik zet onze beslissingen op papier, zodat alle kaders duidelijk zijn.” Vernooij streeft naar een open cultuur en hij hecht aan duidelijkheid. Elk jaar in mei evalueert zijn team het jaarplan en worden lijnen uitgezet voor het nieuwe jaarplan. “Iedereen schrijft zich dan voor taken in. En jaarlijks bespreken we hoe we de werkdrukgelden gaan inzetten.” Glandorff houdt haar mensen goed in de gaten. “Iemand met jonge kinderen die slecht slaapt, ervaart de werkdruk veel heftiger. Dan valt het zwaar als je ’s avonds nog dingen moet doen. Ik bespreek met mensen die werkdruk ervaren wat er vanaf kan. En wij geven elkaar veel ruimte. Als een hard werkende collega graag naar de uitvaart van de moeder van haar beste vriendin wil, waarvoor ze normaal geen vrij zou krijgen, dan kan dat. Ik stimuleer dat we echt een team zijn. Als het druk is, zetten we samen een extra stap.”

Ook beter omgaan met werkdruk? De AVS Academie biedt de volgende leergangen:
Gespreid Leiderschap (verantwoordelijkheid delen met anderen)
Verbetercultuur (onderwijskwaliteit als gemeenschappelijke opdracht)
Verbindend Leiderschap (werken aan doelen door gezamenlijke focus en verbinding)
Teamflow (werkplezier en effectiviteit vergroten met je team)
Strategische Bedrijfsvoering (werkdruk voorkomen door efficiëntie)
Op weg naar Excellent SchoolLeiderschap (persoonlijke effectiviteit en een goede energiebalans)

Kader Primair
Dit artikel heeft in Kader Primair gestaan. AVS-leden ontvangen Kader Primair maandelijks op de mat. Nog geen lid? Bekijk hier eerder verschenen nummers, word lid en ontvang voortaan ook iedere maand een kersvers exemplaar in de brievenbus!

Gerelateerd nieuws