Formatie 2026: meer puzzelen, minder ruimte
De formatie voor het nieuwe schooljaar rond krijgen blijft voor veel schoolleiders een puzzel. In juni 2026 gaf 58 procent van de schoolleiders aan dat de formatie voor het nieuwe schooljaar rond was. Dat klinkt positief, maar vorig jaar lag dat percentage om deze tijd nog op 69 procent. Dat blijkt uit de AVS-peiling van afgelopen juni onder 375 schoolleiders. Hoewel er signalen zijn dat de arbeidsmarkt op sommige plekken wat ontspant, lukt het minder schoolleiders dan vorig jaar om alle plekken op tijd in te vullen.
Ook valt op dat het grootste pijnpunt vervanging bij ziekte en verlof is. Schoolleiders melden dat het naar huis sturen van leerlingen helaas steeds vaker de enige oplossing bleek in het vorige schooljaar. Ook verwacht bijna de helft dit komend jaar weer te moeten doen.
Meer thuiszitten dreigt
Misschien wel het meest indringende signaal uit de peiling gaat over het naar huis sturen van leerlingen. 45 procent van de schoolleiders verwacht dat dit komend schooljaar nodig zal zijn. Het afgelopen schooljaar stuurde 58 procent van de schoolleiders leerlingen naar huis, variërend van een halve dag tot drie dagen. “We doen er alles aan om het te voorkomen, maar soms is er geen alternatief”, benoemt een directeur het treffend.
Naar huis sturen is nadrukkelijk geen eerste oplossing, maar een uiterste noodmaatregel blijkt uit veel toelichtingen van schoolleiders. Schoolleiders proberen eerst alles om leerlingen op school te houden: vervanging regelen, collega’s schuiven, directie en intern begeleiders gaan voor de groep, onderwijsassistenten worden ingezet, groepen worden verdeeld of gecombineerd en ambulante tijd wordt geschrapt. Pas als die interne rek volledig is benut, kan een groep naar huis worden gestuurd. “Soms is de schuifruimte compleet op”, verwoordt een schoolleider het treffend.
Grootste problemen bij ziekte en verlof
De belangrijkste oorzaak is dus niet een structureel tekort, maar het gebrek aan vervangers bij ziekte of verlof. Dat blijkt opnieuw het grootste kwetsbare punt in het systeem. “Er zitten steeds minder invallers in de invalpools, waardoor zieke leerkrachten moeilijker te vervangen zijn. Als er ook in je eigen team geen mensen beschikbaar zijn, zit je klem. Je bent dan genoodzaakt om kinderen naar huis te sturen”, zegt een schoolleider. En een andere directeur: “De personeelskrapte vraagt om meer flexibiliteit in de organisatie, vooral omdat vervanging bij ziekte vaak niet beschikbaar is.”
En soms heeft het ook een reden waar niemand iets aan kan doen. Een schoolleider: “Dit jaar was de afwezigheid niet het gevolg van ziekte, maar van de weersomstandigheden. Vanwege code rood en oranje konden meerdere collega’s niet veilig naar school komen.”
Leerkrachten meest gezocht
Van de scholen die nog vacatures open hebben staan, zoekt 76 procent vooral naar leerkrachten voor het basisonderwijs. Een schoolleider uit de peiling waarschuwt: “Het lerarentekort vraagt veel van directeuren, maar zorgt ook voor een hoge werkdruk bij de groepsleerkrachten. We hebben een hoog ziekteverzuim op mijn school.” Ondersteunend personeel volgt op afstand: 14 procent van de schoolleiders zoekt hiernaar. Daarna komen vakdocenten bewegingsonderwijs, intern begeleiders en andere specialistische functies.
Ook de omvang van de vacatures valt op. Bijna een derde van de scholen heeft nog tussen de 0,6 en 1 fte openstaan. Daarnaast heeft 19 procent zelfs meer dan 1,5 fte aan vacatures openstaan. Opmerkelijk is dat slechts 15 procent van de schoolleiders gebruikmaakt van externe inhuur. En waar externen worden ingezet, gebeurt dat meestal voor minder dan 1 fte. Een schoolleider legt uit: “We huren één dag per week, bovenop de reguliere formatie, iemand in voor creatief, muziek- en beeldend onderwijs. Hierdoor ontstaat ruimte voor ambulante tijd, collegiale consultatie en andere taken. Hetzelfde geldt voor de inzet van een ingehuurde gymdocent.”
Het lerarentekort verandert
De peiling laat zien dat schoolleiders de arbeidsmarkt verschillend ervaren. Een kwart zegt dat de situatie is verbeterd, ruim de helft ziet weinig verandering en één op de vijf ervaart juist een verslechtering. “Ik heb niet eerder zo’n uitdaging gehad om de formatie rond te krijgen. Sollicitanten zijn naast onbevoegd ook onbekwaam voor het onderwijs dat op mijn school nodig is”, aldus een schoolleider.
De schoolleiders die verbetering zien, vertellen vooral hetzelfde verhaal. Een directeur: “Afgelopen periode heb ik meerdere brieven ontvangen en heb ik een keuze kunnen maken tussen de brieven en aan de hand van gesprekken.” Voor sommigen is het zelfs voor het eerst in jaren dat er echt iets te kiezen valt. “Ik had een vacature van 0.9 fte. Meer dan 15 reacties!” reageert een schoolleider enthousiast.
Veel verschil in kwaliteit sollicitanten
Tegelijkertijd klinkt er veel nuance. Meer kandidaten betekent niet automatisch betere kandidaten. Een directeur merkt op: “Ik zie bij scholen waar de vacatureruimte groter is, dat er niet voldoende geschoold personeel wordt gevonden. Daar staan veel onbevoegden voor de groepen.” Schoolleiders signaleren daarnaast dat de kwaliteit en ervaring van sollicitanten sterk uiteenloopt. “Sollicitanten zijn naast onbevoegd ook onbekwaam voor het onderwijs dat op mijn school nodig is. En sommige mensen stellen veel eisen.”
Bovendien blijft vervanging bij ziekte of verlof een groot probleem. Dat blijkt ook uit de groep die aangeeft dat de situatie hetzelfde is gebleven. “Het lukt nog wel, maar het blijft krap”, zegt een directeur, “en er zijn amper invallers”. Dus de vaste formatie krijgen zij meestal rond, maar zodra iemand uitvalt, ontstaan er direct problemen. De flexibele schil is te krap.
Regionale verschillen: G5 hebben het zwaar
Opvallend zijn ook de regionale verschillen. In Groningen heeft maar liefst 90 procent van de scholen de formatie op orde voor de zomervakantie. Ook Limburg (79 procent) en Overijssel (72 procent) scoren relatief goed. In de grote steden blijft de situatie uitdagender. Gemiddeld heeft slechts 40 procent van de scholen in de G5 de formatie rond. Den Haag vormt daarop een opvallende uitzondering met 63 procent.
Kortom, de peiling laat een onderwijsarbeidsmarkt zien die niet simpelweg verbetert of verslechtert. Op sommige plekken ontstaat meer ruimte en keuze. Op andere plekken blijft de krapte onverminderd groot. De vaste formatie lukt vaak nog wel, maar vervanging blijft een structureel pijnpunt met meer thuiszitten als mogelijk gevolg.
Wat onomstotelijk overeind blijft staan? Dat er achter elke formatie een schoolleider schuilgaat die heel hard zijn best doet om de formatiepuzzel elke dag weer te leggen.
