Nieuwsgierigheid en een onderzoekende houding zijn naast kennis cruciale vaardigheden in deze snel veranderende informatiemaatschappij. Dat krijgen leerlingen mee op een school waarvan het bestuur en de schoolleiding leraren en leerlingen stimuleren om onderzoeksmatig te werken. Bovendien kan zo’n school zich, dankzij een goed gebruik van data, tegenover de buitenwereld prima verantwoorden over de onderwijskwaliteit.

Hoe langer kinderen op school zitten, hoe minder nieuwsgierig ze worden. Dat blijkt tenminste uit Amerikaans onderzoek1. Zou het kunnen dat dit verschijnsel zich ook in Nederland voordoet? Gerlo Teunis, bestuursvoorzitter bij Stichting PCO Noord-Twente, vindt in elk geval dat scholen allereerst zélf veel nieuwsgieriger moeten worden. “Als er een vraag leeft, grijpt men veel te snel naar een oplossing. Wanneer bijvoorbeeld de scores dalen, zijn sommige scholen geneigd meteen naar een nieuwe methode te grijpen. Een nieuwsgierige school onderzoekt wat de oorzaak is van de daling. Daarna bespreek je welke oplossing het beste aansluit bij de gevonden oorzaken. En vervolgens bekijk je hoe je de invoering daarvan voor elkaar krijgt.”
Een onderzoekende houding wordt naast nieuwsgierigheid getypeerd door zelfreflectie. Je stelt jezelf vragen, genereert hypotheses en toetst deze aan de werkelijkheid, met als doel jezelf verder te professionaliseren. In de woorden van Angela Giezen, afdelingsleider op het Baudartius College in Zutpen: “Je onderzoekt of jouw aannames kloppen. Iedereen is van nature nieuwsgierig, maar soms moet dat wel wat afgestoft worden. Mijn rol is om mensen te stimuleren tot nadenken.” Een onderzoekende houding van professionals in de school is een enorme stimulans voor innovatie en verbeteringen in de dagelijkse onderwijspraktijk, zegt Arnoud Evers, universitair hoofddocent van het Welten-instituut van de Open Universiteit en verzorger van de masterclass ‘Stimuleren van praktijkgericht onderzoek’ van het AVS Centrum Educatief Leiderschap (zie kader). “Belangrijk hierbij is de samenwerking tussen schoolleiders en leraren. Door leraren nauw te betrekken bij onderzoek naar vraagstukken waar zij zelf mee te maken hebben, stimuleren schoolleiders eigenaarschap, experimenteerdrang en dialoog.”

Juiste houding voorleven

Een onderzoeksmatig werkende school voert alleen goed onderbouwde onderwijsvernieuwingen door, die passen bij de eigen visie, doelen en populatie. Zo’n school kan zich, dankzij een goed gebruik van data, tegenover de buitenwereld prima verantwoorden over de onderwijskwaliteit. Belangrijker nog is dat een school die onderzoeksmatig werkt, zo’n houding voorleeft. En daardoor leerlingen stimuleert om ook nieuwsgierig en kritisch te zijn. Dat is belangrijke bagage in een tijd waarin kennis snel veroudert. Onderzoeksvaardigheden helpen leerlingen om feiten te onderscheiden van desinformatie en keuzes te maken op basis van goede afwegingen.
De rol van de schoolbestuurder is om een consistente visie op datagebruik uit te stralen en te zorgen dat passende professionalisering en ondersteuning voorhanden zijn. De schoolleider vertaalt die visie in concrete verwachtingen voor de school. En stimuleert dat leerlingenresultaten worden besproken en kennis wordt gedeeld (bron: Onderzoeksmatig leidinggeven, handreikingen voor schoolleiders en bestuurders, 2018). Afdelingsleider Giezen: “Ook heel kleinschalig onderzoek kan waardevol zijn. Je laat bijvoorbeeld leerlingen kritisch op een net gemaakte toets reageren. Als leraar neem je dat mee: wat zegt dit over mijn aanpak?” Zelf het goede voorbeeld geven helpt ook. Bestuurder Teunis werkte met leidinggevende Giezen en andere schoolleiders mee aan onderzoek door de kenniskring ‘Leiderschap in het onderwijs’ van Penta Nova (Academie voor Schoolleiderschap) onder leiding van inmiddels emeritus lector Meta Krüger. De hieruit voortgevloeide publicatie ‘Onderzoeksmatig leidinggeven’ 2 biedt handvatten voor het implementeren van een onderzoekende cultuur in scholen. Teunis liet zijn po-scholen bovendien meewerken aan promotieonderzoek over onderzoeksmatig leidinggeven door Judith Amels, opleidingsmanager van de masteropleiding Leren en Innoveren bij Hogeschool Inholland en tevens lid van de kenniskring. “Zo ervaren onze mensen hoe een groter onderzoek eraan toegaat”, zegt hij.

Te veel toetsen

Besluiten neem je op basis van data. Maar welke data? Teunis: “Scholen laten erg veel toetsen los op leerlingen. Waarom eigenlijk? We denken dat dat moet van de onderwijsinspectie, maar dat is niet zo. Het gaat erom dat we een goed beeld krijgen van de kinderen. Vraag je daarom eerst af: wat willen we weten? En ga daarna pas meten.” Bovendien definiëren we het begrip ‘data’ veel te smal, zegt Meta Krüger. “Hierbij denkt men meestal aan kwantificeerbare leerlingresultaten uit leerlingvolgsystemen. Maar ook kwalitatieve data vormen waardevolle informatie. Bijvoorbeeld uit notulen, gesprekken met ouders, leerlingen, de orthopedagoog of uit dialogen met collega’s.” Je zou het door OCW in 2008 geïntroduceerde opbrengstgericht werken kunnen zien als een voorstadium van onderzoeksmatig werken. Ook bij opbrengstgericht werken worden data ingezet voor onderwijsverbetering. “Maar alleen harde, meetbare data, op een heel instrumentele manier”, zegt Krüger. “Er zijn leerlingvolgsystemen waarbij je bij wijze van spreken met één druk op de knop conclusies krijgt. Dat ontneemt scholen hun eigen denkkracht.” Teunis: “Opbrengstgericht werken is een top-down ingevoerd toetsinstrument. Er is geen aandacht besteed aan de vraag waarom we eigenlijk toetsen. Ja, het moest, zodat de inspectie ons hierop kan afrekenen. Ik zeg: toetsen doen we voor onszelf. En het woord ‘afrekenen’ wil ik niet meer horen.”

Leren onderzoeken

Onderzoeken moet je leren. De meeste onderwijsprofessionals hebben bij het afronden van hun hbo- of universitaire studie wel een onderzoek gedaan, zegt Giezen. “Alleen zijn die onderzoeken vaak meer theoretisch. In de school gaat het om praktijkgericht onderzoek. Bij ons worden docenten ondersteund bij het verzamelen van data. De beleidsmedewerker kan met behulp van een tool bijvoorbeeld helpen uitzoeken hoe een specifiek cohort zich heeft ontwikkeld bij een bepaald vak. Je moet ook samen blijven oefenen in het stellen van de juiste vragen. En vanuit de data die je genereert, tot een onderbouwde conclusie zien te komen.” Academisch opgeleide leraren hebben in hun opleiding veel onderzoek meegekregen en kunnen helpen een onderzoeksmatig klimaat te verspreiden in de school. Teunis ziet dat ook leraren die met een lerarenbeurs een onderzoek op masterniveau hebben gedaan, een voorbeeldfunctie vervullen. “Ik stimuleer hen zelf onderzoekjes te doen en hun resultaten te presenteren in het team.” Het team moet het leerlingvolgsysteem gaan zien als een hulp bij hun werk, zegt Teunis. “Het is onderdeel van jouw praktijk, net als bij de huisarts. Die zet gegevens in het systeem zodat hij later goed met jou en eventueel je specialist in gesprek kan. Bij ons vormen die data net zo goed een middel.” Krüger: “Het gaat om het proces van data naar informatie naar kennis en wijsheid. Daar kom je door dialogen te voeren in de school naar aanleiding van die data. Wat betekenen die data voor ons? En wat willen wij met onze school? Waar staan we voor?”

Vertrouwen

Als er op de school goed wordt samengewerkt en er een sfeer heerst van vertrouwen, zullen collega’s de ontwikkeling naar onderzoeksmatig werken minder als bedreiging, en meer als kans zien. Schoolleiders kunnen het gebruik van data verder stimuleren door meetbare doelen te formuleren voor datagebruik, die passen bij de behoeften van de school. Het helpt ook als zij zorgen dat het team tijd heeft voor dataanalyse en discussie hierover (bron: Onderzoeksmatig leidinggeven, 2018). Po-bestuurder Teunis ontmoet weinig weerstand tegen onderzoeksmatig werken. “Maar ik zie wel grote verschillen in houding, vaardigheid, enthousiasme en zelfvertrouwen. Sommige collega’s zeggen: ‘Ik weet toch hoe ik les moet geven?’ Maar daar gaat het niet alleen om; het draait om wat jij nodig hebt om de leerling verder te helpen.” De kwaliteitsmedewerker van PCO Noord- Twente wordt volgens hem ‘met open armen ontvangen’ op de scholen. “Daar kunnen ze heerlijk mee sparren. Onze scholen kijken inmiddels heel anders aan tegen leerlingresultaten en -besprekingen. Ik zie ook dat bij de driehoeksgesprekken tussen ouder, kind en leerkracht de data een ondersteunende rol krijgen. We kijken nu samen met de leerling: wat heb je al gedaan en waarin zou je nog meer kunnen groeien?” Vo-leidinggevende Giezen: “Als je op basis van goed onderbouwde beslissingen je onderwijs steeds verbetert, kan het niet anders of daar worden je leerlingen beter van.”

1. Wagner, T (2014). The global achievement gap: Why even our best schools don’t teach the new survival skills our children need – and what we can do about it. Updated edition. New York: Basic Books.
2. Meta Krüger, red. (2018). Onderzoeksmatig leidinggeven. Handreikingen voor schoolleiders en bestuurders. Den Haag/Leuven: Acco.

Masterclass stimuleren van praktijkgericht onderzoek

Het AVS Centrum Educatief Leiderschap organiseert op verschillende data in 2019 de tweedaagse masterclass ‘Stimuleren van praktijkgericht onderzoek’. Hier krijgen (adjunct-)directeuren en intern begeleiders (po en vo) inzicht in hoe ze praktijkgericht onderzoek in hun school kunnen stimuleren en leren ze op een onderzoeksmatige manier om te gaan met complexe vraagstukken, zoals bijvoorbeeld het bieden van onderwijs op maat. Een onderzoekende houding bij schoolleiders, ib’ers en leraren, en samen op zoek gaan naar oplossingen, leidt tot verbetering of vernieuwing in de school.

AVS Academie

De AVS Academie biedt een samenhangend, modern en actueel professionaliseringsaanbod voor elk niveau van leiderschap en ten aanzien van diverse thematiek (governance, organisatie- en leiderschapsontwikkeling, bedrijfsvoering, financiën, personeelsbeleid, communicatie, schoolomgeving en Passend onderwijs).

Meer informatie over ons aanbod

Kader Primair
Dit artikel heeft in Kader Primair gestaan. AVS-leden ontvangen Kader Primair maandelijks op de mat. Nog geen lid? Bekijk hier eerder verschenen nummers, word lid en ontvang voortaan ook iedere maand een kersvers exemplaar in de brievenbus!

Gerelateerd nieuws

  • ‘Het zorgen voor en omkijken naar een ander zit bij ons allebei in het DNA’

  • Investeer in het leren van de leraar (en leer daar zelf van)

  • Bananenschillen op school

  • De natuur biedt kinderen vanzelf maatwerk