We hebben een monster geschapen

Zwart wit beeld van een meisje in een rokje en met een strik in het haar. Het meisje houdt haar handen voor heer gezicht zodat ze niets kan zien. Rechts van het meisje en deels het meisje omvattend is een met potlood geschetste muil van een monster. Je ziet alleen de mond en de tanden.

De prijs voor publieksfavoriet wint de doorstroomtoets absoluut niet. Dit schooljaar gaat ‘ie voor de derde keer op herhaling en vrijwel niemand in het onderwijs staat daar om te popelen. Wat is ervoor nodig om er toch een droomtoets van te maken? Vier experts denken en dromen mee.

“Het was echt lovenswaardig dat we via toetsing ernaar streefden dat het kind van een arbeider dezelfde kansen kreeg als het kind van de notaris”, begint Remco Prast. Prast is bestuurder van Blosse, een organisatie voor opvang en primair onderwijs en lid van Leve het Onderwijs, een beweging die staat voor een nieuwe manier van besturen en kritisch kijkt naar onder meer hoe het onderwijs leerlingen nu toetst. “In de loop van de tijd zijn de resultaten van de eindtoetsen steeds meer ingezet voor andere bedoelingen. Inmiddels zijn het instrumenten waarmee we kinderen selecteren, differentiëren en scholen beoordelen op hun rendement.”

Hij vindt dat het oorspronkelijke doel, kansengelijkheid, uit zicht is geraakt. “De huidige doorstroomtoets geeft een bindend advies. Dus als de school een leerling vmbo adviseert, kan de uitkomst van de doorstroomtoets toch een toegangsticket bieden voor havo of vwo. Dat lokt teaching to the test uit. Dat vind ik ongewenst. Ouders in plaatsen als Bloemendaal en Blaricum sturen hun zonen en dochters niet voor niets naar bijlesinstituten, die ervoor zorgen dat deze kinderen de doorstroomtoets goed maken. Een niveautje hoger is dus gewoon te koop. Iets wat juist niét de bedoeling was van de doorstroomtoets en ook niet van zijn voorloper.”

Geen toets voor sociale vaardigheden

Karen Heij is zo’n beetje dé toetsexpert van Nederland, ze ontwikkelt zelf toetsen en deed promotieonderzoek naar de eindtoets in het basisonderwijs. Ook haar oordeel over de huidige doorstroomtoets is niet mals. “De toetsen in groep 8 zijn uitgegroeid tot een monster waarop we geen grip meer hebben. Het wordt tijd dat we dat monster durven aan te kijken. Dat er naast het subjectieve, persoonlijke oordeel van de leerkracht een onafhankelijk oordeel staat, lijkt in de basis een goed ideaal. Maar na vijftig jaar toetsen moeten we erkennen dat bij ieder kind op hetzelfde moment dezelfde toets afnemen absurd is in de wetenschap dat elke leerling zich anders ontwikkelt. Deze manier van toetsen mist in de eerste plaats een fundamentele pedagogische grondslag, aldus Heij, en daarnaast werkt de huidige doorstroomtoets meer dan ooit in het voordeel van kinderen met hoogopgeleide, in Nederland geboren ouders. “Het verdeelt de populatie nog dieper, omdat het leerlingen selecteert op specifieke onderdelen van taal en rekenen.”

Laatbloeiers en achterstanden

Bestuurder Prast wijst er bovendien op hoeveel de toets níet toetst. “Burgerschap, sociale vaardigheid, creativiteit. Ontzettende belangrijke vaardigheden, maar ze tellen niet mee in het advies voor het vervolgonderwijs.” Socioloog Sara Geven doet aan de Universiteit van Amsterdam onderzoek naar kansrijk adviseren en kansengelijkheid in het onderwijs. “Ik ben dus geen toetsdeskundige”, zegt ze nadrukkelijk. “Maar wel deskundig als het gaat om kansengelijkheid.” In het debat over de doorstroomtoets kiest ze haar woorden zorgvuldig. “Gestandaardiseerde toetsing is van belang binnen het schoolsysteem dat we nu hebben: een systeem waarin we kinderen in groep 8 voorzien van een advies voor het voortgezet onderwijs. Dat is een gegeven.”

Binnen die werkelijkheid is een gestandaardiseerde toets in de ogen van Geven wél belangrijk voor kansengelijkheid, juist omdat het zo’n belangrijk overgangsmoment is. “Als we zonder toets kinderen laten uitstromen, krijg je ongelijkheid. Leerkrachten verschillen in hoe en op basis waarvan ze zo’n schooladvies voor het middelbaar onderwijs uitbrengen. Onderzoek laat zien dat de toets belangrijk is voor kansengelijkheid. Voor leerlingen uit gezinnen met een lagere sociaaleconomische status geldt vaker dat het advies op basis van de toets theoretischer is dan het schooladvies. Toch erkent ook zij het ongemak rondom de huidige doorstroomtoets. “Het hebben van meerdere gestandaardiseerde toetsen is problematisch, omdat de uitkomsten daarvan niet te vergelijken zijn. Daarnaast lijkt deze toets óók bij te dragen aan ongelijke situaties. Het grotere probleem is niet zozeer het toetsen an sich, maar dat we leerlingen al zo vroeg differentiëren op een bepaald niveau. Groep 8 is echt veel te vroeg om te bepalen of een kind naar praktijk, vmbo, havo of vwo kan. Door die vroege selectie worden we genoodzaakt om vroeg te toetsen.”

AVS over de doorstroomtoets

AVS-beleidsadviseur Lambert van der Ven is heel stellig. “AVS gaat níet tegen schoolleiders zeggen: ‘Neem die doorstroomtoets maar niet af.’ Nee. Het staat gewoon in de Wet op het Primair Onderwijs dat leerlingen die toets moeten maken en dus heb je je daar als schooldirecteur aan te houden. Zo simpel is het. Dat neemt niet weg dat AVS wél de kritiek deelt en dat ook ik denk: ‘Staatssecretaris, waarom pas je die doorstroomtoets niet alvast een beetje aan?’ Iedereen weet dat de doorstroomtoets op een aantal punten niet deugt. Het feit dat er bijvoorbeeld meerdere toetsaanbieders op de markt zijn, doet het onderwijs geen goed. En toch wilde demissionair staatssecretaris Mariëlle Paul tot 2027 afwachten hoe het verder moet met die doorstroomtoets.”

Lees verderAVS pleit, samen met andere onderwijsorganisaties, voor één doorstroomtoets voor alle basisscholen in Nederland. “Dan kun je de uitkomsten tenminste vergelijken”, stelt Van der Ven. “Maar dan nog is het de vraag: moet je zo’n eindtoets wel gebruiken om scholen te ranken? Want daar is die nooit voor bedoeld. Dat de doorstroomtoets wel op die manier gebruikt wordt, vind ik een weeffout in de organisatie van ons onderwijs.” Om verandering te bewerkstelligen is Van der Ven namens AVS regelmatig in gesprek met de Inspectie van het Onderwijs en het ministerie van Onderwijs. “De wens om anders te toetsen wordt heel breed gedragen. Wat AVS betreft verdwijnt die hele doorstroomtoets en volgt er een schooladvies op basis van het leerlingvolgsysteem. Dat geeft namelijk een heel mooi inzicht in de ontwikkeling van een kind gedurende diens basisschoolcarrière. Zoiets belangrijks als een schooladvies mag eigenlijk niet van één momentopname afhangen zoals dat nu met de doorstroomtoets het geval is. Als kinderen die dag slecht geslapen hebben, gestrest zijn of thuis problemen hebben, dan scoren ze misschien minder goed en belanden ze mogelijk niet op het juiste niveau.”

Daarnaast streeft AVS ernaar dat het advies van school weer sterker gaat meetellen. “Nu is de doorstroomtoets leidend gemaakt aan het advies van de onderwijsprofessionals, omdat hun beeld te gekleurd zou zijn. Leerlingen zouden daardoor op een te laag niveau instromen op de middelbare school. Mijn vraag is: hoe erg is dat? Momenteel starten tieners vanwege het kansrijk adviseren vrij hoog in het voortgezet onderwijs. We zien dat een deel dit niet redt en vervolgens afstroomt of blijft zitten. Wat is beter voor een leerling: succes ervaren en opstromen of ‘falen’ en afstromen?”

Her en der gaan geluiden op om de eindtoets helemaal af te schaffen. Maar dat ziet Van der Ven niet zo snel gebeuren. “Ouders willen dat helemaal niet. Die willen zekerheid en in hun ogen biedt de doorstroomtoets dat met een onafhankelijk schooladvies. Dat zegt ook wat over de cultuur in Nederland. In Finland en Nieuw-Zeeland bijvoorbeeld bestaat er helemaal geen eindtoets. Ze laten daar de professionals hun werk doen. Maar in ons land bestaat niet zo’n onvoorwaardelijk vertrouwen in het onderwijs, dus hebben we bewijs nodig in de vorm van een doorstroomtoets dat scholen goed werk leveren.”

Hogere status

Alle drie de onderwijsexperts hebben hun reserves over de doorstroomtoets, de één fundamenteler dan de ander. Maar hoe ziet hun gedroomde doorstroomtoets er wel uit? Geven is heel duidelijk: “Dat is de verkeerde vraag. We moeten onze energie niet verspillen aan discussies over de doorstroomtoets. We moeten uitzoomen en kijken naar het onderwijssysteem als geheel.” Het probleem volgens haar is dat er een te harde knip zit in groep 8. “Daarmee doe je sommige kinderen echt tekort. Acht jaar basisonderwijs is voor veel leerlingen te kort om hun potentie te laten zien. Toch volgt rond hun elfde of twaalfde die hele harde knip met het schooladvies dat bepalend is voor hun toekomst. Dat benadeelt vooral laatbloeiers, kinderen die op school starten met een achterstand of tijdens hun schoolperiode minder goed tot leren komen.”

De huidige manier van toetsing accentueert bovendien of een leerling zich ‘goed’ ontwikkelt (havo of vwo), ‘matig’ (vmbo) of ‘slecht’ (praktijkonderwijs). Voor de goede orde: de aanhalingstekens staan hier bewust, want alle geïnterviewden onderstrepen dat het onderscheid tussen hoog, laag, goed of slecht zeer discutabel is. “Zolang we als maatschappij havo en vwo een hogere status en waardering geven, kun je het onderwijsprofessionals en ouders niet kwalijk nemen dat ze alles op alles zetten om kinderen goed te laten scoren tijdens een eindtoets”, zegt Heij.

Een fixed mindset

Maar je kunt in het voortgezet onderwijs toch verder doorgroeien door te stapelen en steeds een niveautje hoger te gaan? Geven: “Dat is wishful thinking. Het voortgezet onderwijs zoals we dat nu kennen, is een rigide systeem. Meer dan driekwart van de scholieren blijft op het niveau zitten waarop ze instromen. Er wordt weinig gewisseld of gestapeld. We doen dus alsof het advies in groep 8 heel soepel is, maar dat is het niet.”

“Vanaf de kleuters werken we bovendien toe naar dat selectiemoment in groep 8, want dan ben je al een zonnetje, een sterretje of een maantje”, zegt Prast. “Ook ik heb jarenlang achter die manier van werken gestaan als directeur. Maar wetend dat een kind zich nog tot ver in de puberteit ontwikkelt, is het onverdedigbaar dat je in groep 8 een leerling vastklikt op een niveau. We werken met z’n allen vanuit een fixed mindset. Die mindset stelt dat je als kind al iets bent in plaats van dat je je ontwikkelt.”

De doorstroomtoets, die moet zorgen voor meer gelijkheid, is volgens deze experts uitgegroeid tot een ‘monster’.

Wat gebeurt er als we dat monster in de bek kijken? Moet het onderwijs dan stoppen met toetsen? Nee, zeggen de geïnterviewden heel duidelijk. “Je moet op een bepaalde manier vaststellen of een kind jouw onderwijs heeft begrepen, anders weet je niet of je de vervolgstap kunt zetten. Toetsen hoort bij het onderwijs,” zegt Heij stellig. Prast onderschrijft dat. “In het onderwijs zijn we de hele dag aan het toetsen, zowel formatief als normatief. Ons hele onderwijssysteem is erop gebaseerd. Waar zit de leerling in zijn of haar ontwikkeling?”

Heij legt uit dat er drie soorten toetsen zijn. Toetsen om te selecteren: zit je boven of onder een bepaalde norm? Toetsen om rendement vast te stellen: gaan van jouw school genoeg kinderen naar havo en vwo? En toetsen die vaststellen of jouw onderwijs effect heeft op het kind, helpt jouw onderwijs het kind zich te ontwikkelen? “Maar nu komt het gekke”, zegt Heij. “Goede toetsen die aantonen of jouw onderwijs kinderen ‘aanzetten’, hebben we niet. Wij hebben alleen toetsen die bedoeld zijn om te selecteren en leerlingen onderling te vergelijken, maar geen toetsen waarmee je de ontwikkeling toetst. We hebben dus dringend behoefte aan een ander soort toetsen. Toetsen die voor een kind verzilveren wat ze al kunnen en onderwijsprofessionals input geven over wat er goed en niet goed gaat.”

De toets als feest

Wat is een droomtoets? Heij: “Ik zou willen dat een toets in het onderwijs net zo werkt als een zwemdiploma. Afzwemmen is een officieel moment en echt wel spannend. Maar het is ook een test waarop de zwemdocent zeker weet dat het kind alles kan en zijn diploma zal halen. Het is een moment waarop het niets meer miskan gaan, omdat er veel zekerheden zijn ingebouwd. De toets is dus een feest. Het kind viert het succes, dat het iets kán. En alleen van succes groeien leerlingen.” Maar van tegenslag word je toch sterker? Heij: “Oh, aan díe uitspraak heb ik zo’n hekel. Wat als we de uitkomsten van een slecht functioneringsgesprek openbaar maken, zorgt dat er dan voor dat je beter presteert of geeft het stress?”

De droomtoets voor Prast? “Mijn droomtoets is altijd een komma en nooit een punt. In dat opzicht is een eindtoets, alleen het woord al, een totale miskleun. Omarm het idee dat een kind zich ontwikkelt en op geen enkel moment op een eindstation staat. Wat je via die toets ontdekt, kan een leerkracht altijd weer opvolgen in diens lessen.” Durven én doen Het is duidelijk dat de geïnterviewden best willen dromen over betere toetsen, maar vooral dromen over een onderwijssysteem dat draait om later selecteren. Heij: “Uit alle onderzoeken blijkt steeds weer dat hoe later het onderwijs kinderen selecteert op niveau, hoe beter leerlingen zich ontwikkelen. Dus over die toets is van alles te zeggen, maar latere selectie is het enige wat echt leidt tot kansengelijkheid.”

Haar echte droom gaat daarom over een systeem waarin de kinderen van groep 8 als hele groep doorstromen in het voortgezet onderwijs. En dat in zo’n brede school wordt gedifferentieerd op vakniveau. “Onze uitdaging is onderwijs te geven waarin kinderen hun talent kunnen ontwikkelen, hun potentieel laten zien en niet het idee hebben dat ze ‘mislukt’ zijn. Want dat is het monster dat we hebben geschapen: een systeem waar de helft van alle kinderen in groep 8 het stempel krijgt dat ze tot de verliezers horen. De leerlingen die dat gehoord of gevoeld hebben, gaan voorlopig echt niet vliegen qua ontwikkeling.”

Ook Prast is bereid om die droom, een betere toets in een beter onderwijssysteem, keer op keer te agenderen. “De ontwikkeling van een mens is complex. Het gaat over talent en aanleg, maar ook over omstandigheden, toevalligheden en kansen. Iets wat zo complex is, moeten we niet willen fixeren op één moment met een toets.”’

Maar een systeem veranderen, dat is nogal wat. Waarom dan toch niet beginnen met een betere toets? Heij: “Als je enige gereedschap een hamer is, ziet elke oplossing eruit als een spijker. Dus als je dat zou doen, blijf je in de groef zitten dat een betere toets het onderwijs beter maakt of kansen gelijker maakt. En dat is niet zo. We hebben toetsen het onderwijs laten binnenkomen die het onderwijs helemaal niet dienen, maar die ons wel de maat nemen. Daar zit niemand op te wachten, kinderen niet en de maatschappij ook niet. Dus we moeten dromen over iets wat echt beter is.”

Bestuurder Prast gaat nog stap verder. “Iets niet doen omdat het te ingewikkeld is, is slap. Ik hoop echt dat we niet alleen durven te dromen, maar ook durven te doen.”

Samen maken we het verschil

Om te zorgen voor verandering is AVS continu in gesprek met de Inspectie van het Onderwijs en het ministerie van Onderwijs over onder meer de huidige vorm van toetsing, vertelt beleidsadviseur Lambert van der Ven. “AVS start begin november een onderzoek naar wat de schoolleider van de doorstroomtoets vindt en hoe die denkt dat het beter kan. De uitkomsten van dit onderzoek geven mij munitie om gefundeerd in gesprek te gaan met de inspectie en druk uit te oefenen op het nieuwe inspectiekader van 2027 dat moet bijdragen aan een eerlijke beoordeling van een school en de onderwijskwaliteit. Dat inspectiekader moet, meer dan nu het geval is, gericht zijn op hoe je als school het onderwijs kan verbeteren. Mijn argumenten kan ik natuurlijk kracht bijzetten met verhalen die ik als beleidsadviseur oppik tijdens schoolbezoeken. Maar nog beter zou het zijn als ik regelmatig bij de inspectie met twintig schoolleiders op de stoep sta om toe te lichten hoe bijvoorbeeld het toetssysteem anders kan of moet. Dus bij deze een oproep om je hiervoor aan te melden. Want alleen samen maken we het verschil. En vul zeker onze peiling in over jouw ervaringen met de doorstroomtoets.”