“Motoriek vormt de basis van cognitie”

Het lerende brein en onderwijs horen bij elkaar als een slot en een sleutel. Precies daarom vindt Erik Scherder, hoogleraar klinische neuropsychologie, dat op elke school de condities voor het brein optimaal moeten zijn. Desnoods wil hij dit met een rechtszaak tegen de Nederlandse staat afdwingen. Tekst José Leeuwenkamp

Als hoogleraar klinische neuropsychologie bent u vast gek op het kinderbrein die als een spons informatie kan opnemen.

“Zeker! Alleen daarom al gaat mijn hart uit naar alles wat er gebeurt in het onderwijs.”

Hoe kijkt u naar tegenvallende leerresultaten?

“Dat kinderen steeds slechter worden in taal en rekenen, ondanks alle inspanningen van de leerkrachten, vind ik zorgelijk. Nog veel zorgelijker vind ik het dat we dit al jaren zien aankomen en keer op keer te weinig doen. Vanuit de wetenschap is namelijk bekend dat cognitieve prestaties samenhangen met fysieke gezondheid, maar we doen niets met die kennis. Er zijn tegenwoordig kinderen van drie jaar oud met diabetes type twee. Beste minister, denk ik dan: er gaan hier keiharde alarmbellen af.”

Wat is er nodig voor een betere ontwikkeling van het kinderbrein?

“Begin met meer bewegen op school. De focus in het onderwijs ligt op taal en rekenen. Om beter te lezen en te rekenen stoppen we meer tijd in lees- en rekenonderwijs. Dat is op zich te begrijpen. We vergeten echter stap één: je kunt beter leren spellen, schrijven en rekenen als je brein in actie komt. Kinderen die veel bewegen gedurende de hele dag worden beter in rekenen en taal. Motoriek vormt de basis van cognitie. Dus als je kinderen elk half uur drie minuten laat bewegen, bouw je aan de algemene gezondheid van kinderen en ook aan de gezondheid van hun hersenen. De netwerken in het brein die betrokken zijn bij rekenen en taal, zijn namelijk dezelfde netwerken die je net even anders aanzet bij muziek, kunst of bewegen. Een brein dat zo wordt uitgedaagd, zal zich beter ontwikkelen.

Voor elk brein geldt dat een jong brein een onderzoekend brein is. Het jonge brein zoekt de grenzen van zijn kunnen op – cruciaal voor de hersenontwikkeling. Daarom zal een kind makkelijker een tweede taal leren dan een volwassen brein. Maar je hersenen moeten daarvoor wel de kans krijgen. En juist omdát niet elk kind kan sporten, naar muziekschool kan of thuis in aanraking komt met kunst, moet dat in het curriculum zitten. Het onderwijs is de schakel om het leervermogen van kinderen aan te zetten.

We hebben vanuit de wetenschap aangetoond dat een brein dat wordt uitgedaagd door bewegen, muziek en kunst, zich beter ontwikkelt, cognitief beter presteert en daarmee beter leert. We weten dus wat werkt. Ik word om die reden overal uitgenodigd om dit te vertellen in lezingen of bij beleidsmakers. En dan is iedereen het ermee eens. En daarna? Daarna wordt er niets mee gedaan. Niets.”

Voelt u zich niet serieus genomen?

“Kijk, het gaat niet om mij. Het gaat om het feit dat als we doorgaan op deze weg het onderwijs verder verarmt, terwijl we het kinderbrein juist moeten uitdagen en verrijken. Zes jaar geleden deden we vanuit de wetenschap voorstellen voor de actualisatie van het curriculum. Hiervoor gaven we het ministerie van Onderwijs toen al adviezen over bewegen, kunst en cultuur voor een betere ontwikkeling van het kinderbrein (Bewegen door de schooldag heen – red.). Of we hierover kunnen komen praten, natuurlijk! Of we het kunnen toelichten? Uiteraard! Maar in plaats het advies te implementeren, is het terzijde geschoven. Het onderwijs is gedurende de diverse kabinetten verder uitgekleed. Als we roepen dat we méér moeten doen aan rekenen en taal, maar de adviezen negeren over meer bewegen en meer kunst en cultuur, staan we toe dat het onderwijs elk jaar slechter wordt. Bovendien is die verarmde leeromgeving nóg verder aan het verarmen, omdat AI er óók nog is bijgekomen.”

Wat bedoelt u daarmee: wat is het gevaar van AI voor het brein?

“Het brein is een fantastisch orgaan, maar zijn potentie staat niet bij geboorte vast. Hersencellen maken meer verbindingen als ze ergens moeite voor moeten doen. Bewegen door een ruimte is moeite doen. Zo ontdek je hoe ruimte ‘werkt’. Ook muziek maken stimuleert hersennetwerken. Zelf iets opzoeken en opschrijven, is moeite doen. Van activiteit profiteert je cognitieve functie. Je wordt beter in taal, rekenen maar ook je motoriek en je emotionele intelligentie verbeteren. Als we dat soort uitdagingen weghalen of te veel hetzelfde doen, ontstaat een proces van ‘under use’ in het brein. Het brein wordt minder krachtig. Helaas houden we als mensen van lui. Als we kunnen kiezen tussen de lift of een trap, kiest het merendeel de lift. En door ChatGPT wordt de makkelijkste weg nu nog makkelijker. Die verarmde leeromgeving is door AI dus nóg verder aan het verschralen. Het gemak waarmee we ons denken laten overnemen zonder te realiseren wat de gevolgen zijn, vind ik stuitend. Al die ‘under use’ zorgt ervoor dat het brein steeds minder cognitief vaardig is. Dat geldt voor volwassenen, maar zeker voor kinderen bij wie het brein nog volop in ontwikkeling is. Die verarming van de leeromgeving in het onderwijs kun je dus niet los zien van het feit dat het denkniveau daalt.”

Hebben leraren ook last van die verarming?

“Last … Zij zijn de schakel om verandering mogelijk te maken. Maar op televisie zag ik laatst een interview met een onderwijzer die bij het nakijken van proefwerken AI gebruikt. Hij was er blij mee, want hij kon zichzelf moeilijk concentreren. Een leerkracht die moeite heeft om zelf na te denken, dat vind ik schrikbarend. Juist leraren moeten strijden tegen een lui brein. Ze moeten een voorbeeld zijn voor hun leerlingen. Zij moeten het gebruik van ChatGPT en andere hulpmiddelen zoveel mogelijk beperken.”

Maar het staat schoolleiders en hun teams zelf toch vrij om het lesaanbod of -invulling te verrijken met meer beweging, cultuur en muziek?

“Weet je op welke scholen dat gebeurt? Op de scholen die het al goed doen. De praktijk is weerbarstig. Waarom, vraag ik me af, gebeurt dit niet overal in het onderwijs? Zijn we er niet van overtuigd dat bewegen, kunst en cultuur bijdragen aan betere reken- en taalvaardigheden? Speelt er wat anders? Mijn oprechte vraag is: wat is er wel nodig om scholen letterlijk in beweging te zetten en muziek, sport en cultuur een vaste plek te geven in de lessen? Ik houd dus nu hetzelfde pleidooi als toen: meer bewegen, meer muziek, meer cultuur. Ik kan weer dezelfde key-notes geven of koffie gaan drinken bij het ministerie. En als ik nu word gevraagd, zal ik dat ook met liefde doen. Daarnaast onderzoek ik samen met Defence for Children een andere route. Met het advocatenkantoor dat ook betrokken was bij de Urgenda-zaak zijn we een eventuele rechtszaak tegen de Nederlandse staat aan het voorbereiden. Een parallelle route om als het écht niet anders kan via de rechter af te dwingen dat het kinderbrein krijgt waar het recht op heeft.”

Bent u teleurgesteld?

“Nee, eerder mega gefrustreerd, maar ook: mega gemotiveerd. Omdat ik heb ondervonden dat de weg via de politiek tot nu toe doodloopt, probeer ik het via een andere weg. Ik ben dus niet verslagen. Mensen zeggen vaak: ‘Erik is activistisch’. En dat klopt. Het belang van onze kinderen moet voorop staan. Dan ben ik maar een activist. Ik heb niet de leeftijd om alsmaar vrienden proberen te worden met die mensen in Den Haag. En ik wil heus koffiedrinken met beleidsmakers, maar ik wil óók dat het opschiet. Ik wil dus geen kritiek uiten op het onderwijs, maar een hartenkreet uitspreken naar beleidsmakers toe: hoe lang blijven we nog negeren dat lichamelijke fitheid nodig is voor een beter brein?”

Wat verliezen we als het kinderbrein zich minder goed ontwikkelt?

“Deze kinderen hebben op volwassen leeftijd minder hersencapaciteit om plannen te maken, tegenslagen te weerstaan en ideeën te ontwikkelen. Een brein waarin de zenuwcellen minder verbindingen hebben kunnen leggen, heeft minder cognitieve reserves en veerkracht. Als het onderwijs wordt gefrustreerd om kinderen goed in hun ontwikkeling te begeleiden, frustreren we de toekomst van mensen.”

Als u morgen schooldirecteur zou zijn: wat gaat u dan per direct doen?

“De 30-3 norm invoeren; dus na elke dertig minuten zitten, drie minuten bewegen. Het mag ook 20-2 zijn hoor, want na twintig tot dertig minuten ebt je aandacht al weg en moet je wat doen. Ga rennen door het lokaal, doe een dansje, spring … Ikzelf doe tijdens lezingen of colleges squats met de mensen of studenten in de zaal.”

Maar bewegen zorgt misschien voor veel onrust in de klas…

“Weet dat fitte kinderen beter zijn in rekenen en taal. Bewegen is dus nooit verloren tijd. En als jij na een half uur zitten drie minuten beweegt in de klas, kost je dat geen euro extra. De cognitieve functies varen er direct goed bij. Het werkt, dus doe het.”

Dit artikel verscheen in KADER 6, juni 2026.

Interessant?
Dit artikel stond in KADER , het vakblad voor schoolleiders, dat AVS-leden exclusief ontvangen. Wil jij KADER ook op de deurmat hebben? Word lid of abonnee, ontvang voortaan een kersvers exemplaar in de brievenbus en versterk de positie van schoolleiders.